- ស្រាយបញ្ជាក់រូបមន្តផលបូក មុំឌុប និងរូបមន្តបម្លែង
- ដោះស្រាយចំណោទត្រីកោណមាត្រ ។
1. រូបមន្តផលបូកនិងផលដក
1.1. \(\displaystyle \cos(\alpha\pm\beta)\)
ឧទាហរណ៍ : \(\displaystyle \cos(60^\circ - 30^\circ) = \cos30^\circ = \dfrac{\sqrt3}2 \approx 0.866\) តែ \(\displaystyle \cos60^\circ - \cos30^\circ = \dfrac{1-\sqrt3}{2} \approx -0.366\) ។ ដូច្នេះ \(\displaystyle \cos(\alpha - \beta) \ne \cos\alpha - \cos\beta\) ។ ដើម្បីរក \(\displaystyle \cos15^\circ\) (មុំមិនពិសេស) គេត្រូវការរូបមន្ត ។
ក្នុងរង្វង់ឯកតា \(\displaystyle \vec{OM} = (\cos\alpha, \sin\alpha)\) និង \(\displaystyle \vec{ON} = (\cos\beta, \sin\beta)\) ។ ផលគុណស្កាលែ ៖
(ទី ២ ពីទី ១ ដោយជំនួស \(\displaystyle \beta\) ដោយ \(\displaystyle -\beta\) ។)
ឧទាហរណ៍ : \(\displaystyle \cos15^\circ = \cos(60^\circ - 45^\circ) = \dfrac12\cdot\dfrac{\sqrt2}2 + \dfrac{\sqrt3}2\cdot\dfrac{\sqrt2}2 = \dfrac{\sqrt2+\sqrt6}{4}\) ; \(\displaystyle \cos\dfrac{5\pi}{12} = \cos\left(\dfrac\pi4 + \dfrac\pi6\right) = \dfrac{\sqrt6-\sqrt2}{4}\) ។
1.2. \(\displaystyle \sin(\alpha\pm\beta)\)
ពី \(\displaystyle \sin(\alpha+\beta) = \cos\left[\left(\frac\pi2 - \alpha\right) - \beta\right]\) ហើយប្រើ (1) ។
ឧទាហរណ៍ : \(\displaystyle \sin75^\circ = \dfrac{\sqrt6+\sqrt2}{4}\) ; \(\displaystyle \sin\dfrac\pi{12} = \sin\left(\dfrac\pi4 - \dfrac\pi6\right) = \dfrac{\sqrt6 - \sqrt2}{4}\) ។
គណនា \(\displaystyle \dfrac{\sin9^\circ\cos39^\circ - \cos9^\circ\sin39^\circ}{\cos\frac{3\pi}7\cos\frac{5\pi}{28} + \sin\frac{3\pi}7\sin\frac{5\pi}{28}}\) ។
\(\displaystyle = \dfrac{\sin(9^\circ - 39^\circ)}{\cos\left(\frac{12\pi}{28} - \frac{5\pi}{28}\right)} = \dfrac{\sin(-30^\circ)}{\cos\frac\pi4} = \dfrac{-1/2}{\sqrt2/2} = -\dfrac{\sqrt2}2\) ។
បង្ហាញថា \(\displaystyle \sin\alpha + \cos\alpha = \sqrt2\sin\left(\alpha + \dfrac\pi4\right)\) ។
\(\displaystyle \sin\alpha + \cos\alpha = \sqrt2\left(\sin\alpha\cos\frac\pi4 + \cos\alpha\sin\frac\pi4\right) = \sqrt2\sin\left(\alpha+\frac\pi4\right)\) ។
- គណនា \(\displaystyle \sin105^\circ\), \(\displaystyle \cos105^\circ\), \(\displaystyle \cos\dfrac\pi{12}\) ។
- បង្ហាញថា \(\displaystyle \dfrac{\sin(\alpha-\beta)}{\cos\alpha\cos\beta} + \dfrac{\sin(\beta-\theta)}{\cos\beta\cos\theta} + \dfrac{\sin(\theta-\alpha)}{\cos\theta\cos\alpha} = 0\) ។
មើលចម្លើយ
(១) \(\displaystyle \dfrac{\sqrt6+\sqrt2}{4},\ \dfrac{\sqrt2-\sqrt6}{4},\ \dfrac{\sqrt6+\sqrt2}{4}\) (២) ដោយ \(\displaystyle \dfrac{\sin(x-y)}{\cos x\cos y} = \tan x - \tan y\) ផលបូកស្មើ \(\displaystyle 0\) ។
1.3. \(\displaystyle \tan(\alpha\pm\beta)\)
ចែក \(\displaystyle \tan(\alpha+\beta) = \dfrac{\sin\alpha\cos\beta + \cos\alpha\sin\beta}{\cos\alpha\cos\beta - \sin\alpha\sin\beta}\) នឹង \(\displaystyle \cos\alpha\cos\beta\) ៖
កំណត់បានកាលណា \(\displaystyle \alpha, \beta, \alpha\pm\beta \ne \dfrac\pi2 + k\pi\) ។
ឧទាហរណ៍ : \(\displaystyle \tan105^\circ = \dfrac{\sqrt3 + 1}{1 - \sqrt3} = -(2+\sqrt3)\) ; \(\displaystyle \tan\dfrac\pi{12} = \dfrac{1 - \frac{\sqrt3}3}{1 + \frac{\sqrt3}3} = 2 - \sqrt3\) ។
\(\displaystyle \tan\alpha = 2\), \(\displaystyle \tan\beta = -3\) ។ គណនា \(\displaystyle \tan(\alpha - \beta)\) ។ ចម្លើយ \(\displaystyle \dfrac{2+3}{1 + 2(-3)} = -1\) ។
សម្រួល \(\displaystyle \dfrac{\tan3\theta - \tan\theta}{1 + \tan\theta\tan3\theta} + \cot\left(\dfrac\pi2 + 2\theta\right)\) ។ ចម្លើយ \(\displaystyle \tan2\theta - \tan2\theta = 0\) ។
- គណនា \(\displaystyle \tan(\alpha+\beta+\gamma)\) ។
- ផ្ទៀងផ្ទាត់ \(\displaystyle \dfrac{1 - \tan\theta}{1 + \tan\theta} = \tan\left(\dfrac\pi4 - \theta\right)\) ។
មើលចម្លើយ
(១) \(\displaystyle \dfrac{\tan\alpha + \tan\beta + \tan\gamma - \tan\alpha\tan\beta\tan\gamma}{1 - \tan\alpha\tan\beta - \tan\beta\tan\gamma - \tan\gamma\tan\alpha}\) (២) \(\displaystyle \tan\left(\frac\pi4 - \theta\right) = \dfrac{1 - \tan\theta}{1 + \tan\theta}\) ។
2. រូបមន្តមុំឌុប និងរូបមន្តកន្លះមុំ
2.1. រូបមន្តមុំឌុប
ដាក់ \(\displaystyle \beta = \alpha\) ក្នុងរូបមន្តផលបូក ៖
ឧទាហរណ៍ 1 : \(\displaystyle \cos\alpha = -\dfrac45\) និង \(\displaystyle \dfrac\pi2 < \alpha < \pi\) ។ \(\displaystyle \sin\alpha = \dfrac35\) ដូច្នេះ \(\displaystyle \sin2\alpha = 2\cdot\dfrac35\cdot\left(-\dfrac45\right) = -\dfrac{24}{25}\), \(\displaystyle \cos2\alpha = 2\cdot\dfrac{16}{25} - 1 = \dfrac7{25}\), \(\displaystyle \tan2\alpha = -\dfrac{24}7\) ។
ឧទាហរណ៍ 2 : \(\displaystyle \sin3\alpha = \sin(2\alpha+\alpha) = 3\sin\alpha - 4\sin^3\alpha\) (10) និង \(\displaystyle \cos3\alpha = 4\cos^3\alpha - 3\cos\alpha\) (11) ។
គណនា \(\displaystyle \sin4x\) ។ ចម្លើយ \(\displaystyle \sin4x = \sin3x\cos x + \cos3x\sin x = 4\left(\cos^3x\sin x - \sin^3x\cos x\right)\) ។
ស្រាយថា \(\displaystyle \dfrac{1 - 2\sin^2\alpha}{2\cot\left(\frac\pi4+\alpha\right)\cos^2\left(\frac\pi4-\alpha\right)} = 1\) ។ ចម្លើយ \(\displaystyle 1 - 2\sin^2\alpha = \cos2\alpha\) ហើយ \(\displaystyle 2\cot\left(\frac\pi4+\alpha\right)\cos^2\left(\frac\pi4-\alpha\right) = 2\tan\left(\frac\pi4-\alpha\right)\cos^2\left(\frac\pi4-\alpha\right) = \sin\left(\frac\pi2-2\alpha\right) = \cos2\alpha\) ។
2.2. រូបមន្តកន្លះមុំ
ជំនួស \(\displaystyle \alpha\) ដោយ \(\displaystyle \dfrac\alpha2\) ៖
ហើយបើ \(\displaystyle t = \tan\dfrac\alpha2\) ៖ \(\displaystyle \sin\alpha = \dfrac{2t}{1+t^2},\quad \cos\alpha = \dfrac{1-t^2}{1+t^2},\quad \tan\alpha = \dfrac{2t}{1-t^2}\) (14)
ឧទាហរណ៍ 1 : \(\displaystyle \sin22^\circ30' = \sqrt{\dfrac{1 - \cos45^\circ}{2}} = \dfrac{\sqrt{2-\sqrt2}}{2}\) ; \(\displaystyle \sin\dfrac\pi{12} = \dfrac{\sqrt{2-\sqrt3}}{2}\) ; \(\displaystyle \tan\dfrac{3\pi}8 = \dfrac{\sin\frac{3\pi}4}{1 + \cos\frac{3\pi}4} = \sqrt2 + 1\) ។
ឧទាហរណ៍ 2 : ផ្ទៀងផ្ទាត់ \(\displaystyle \dfrac{1 - \cos x}{\sin x} = \tan\dfrac x2\) ។ តាង \(\displaystyle t = \tan\dfrac x2\) ៖ \(\displaystyle \dfrac{1 - \frac{1-t^2}{1+t^2}}{\frac{2t}{1+t^2}} = \dfrac{2t^2}{2t} = t\) ។
\(\displaystyle \cos\alpha = -\dfrac35\) និង \(\displaystyle \dfrac\pi2 < \alpha < \pi\) ។ គណនា \(\displaystyle \sin\dfrac\alpha2\), \(\displaystyle \cos\dfrac\alpha2\) ។
\(\displaystyle \dfrac\pi4 < \dfrac\alpha2 < \dfrac\pi2\) ដូច្នេះវិជ្ជមាន ៖ \(\displaystyle \sin\dfrac\alpha2 = \sqrt{\dfrac{1 + \frac35}{2}} = \dfrac{2\sqrt5}{5}\) ហើយ \(\displaystyle \cos\dfrac\alpha2 = \sqrt{\dfrac{1 - \frac35}{2}} = \dfrac{\sqrt5}5\) ។
គណនា \(\displaystyle \tan\dfrac\alpha2\) បើ \(\displaystyle \cos\alpha = -\dfrac7{25}\) និង \(\displaystyle 180^\circ < \alpha < 270^\circ\) ។
មើលចម្លើយ
\(\displaystyle 90^\circ < \dfrac\alpha2 < 135^\circ\) (កាដ្រង់ II) ដូច្នេះ \(\displaystyle \tan\dfrac\alpha2 < 0\) ៖ \(\displaystyle \tan\dfrac\alpha2 = \dfrac{\sin\alpha}{1 + \cos\alpha} = \dfrac{-24/25}{18/25} = -\dfrac43\) ។
3. រូបមន្តបម្លែង
3.1. ពីផលគុណទៅជាផលបូក
បូក/ដករូបមន្ត (1) ជាមួយ (2) និង (3) ជាមួយ (4) ៖
ឧទាហរណ៍ : \(\displaystyle \cos75^\circ\cos45^\circ = \dfrac12(\cos120^\circ + \cos30^\circ) = \dfrac{\sqrt3-1}{4}\) ; \(\displaystyle \sin\dfrac{5\pi}{12}\sin\dfrac\pi4 = \dfrac12\left[\cos\dfrac\pi6 - \cos\dfrac{2\pi}3\right] = \dfrac{\sqrt3+1}{4}\) ។
3.2. ពីផលបូកទៅជាផលគុណ
តាង \(\displaystyle \alpha + \beta = p\), \(\displaystyle \alpha - \beta = q\) ដូច្នេះ \(\displaystyle \alpha = \dfrac{p+q}2\), \(\displaystyle \beta = \dfrac{p-q}2\) ៖
ឧទាហរណ៍ 1 : \(\displaystyle \sin105^\circ + \sin15^\circ = 2\sin60^\circ\cos45^\circ = \dfrac{\sqrt6}2\) ។
ឧទាហរណ៍ 2 : \(\displaystyle 1 + \cos\alpha + \cos2\alpha = 2\cos\alpha\left(\cos\alpha + \cos\dfrac\pi3\right) = 4\cos\alpha\cos\left(\dfrac\alpha2 + \dfrac\pi6\right)\cos\left(\dfrac\alpha2 - \dfrac\pi6\right)\) ។
ផ្ទៀងផ្ទាត់ \(\displaystyle 2\left(\dfrac1{\sin2\alpha} + \cot2\alpha\right) = \cot\dfrac\alpha2 - \tan\dfrac\alpha2\) ។ ដំណោះស្រាយ ផ្នែកខាងឆ្វេង \(\displaystyle = \dfrac{2(1+\cos2\alpha)}{\sin2\alpha} = \dfrac{2\cos\alpha}{\sin\alpha}\) ហើយ \(\displaystyle \cot\dfrac\alpha2 - \tan\dfrac\alpha2 = \dfrac{\cos^2\frac\alpha2 - \sin^2\frac\alpha2}{\sin\frac\alpha2\cos\frac\alpha2} = \dfrac{2\cos\alpha}{\sin\alpha}\) ។
\(\displaystyle A, B, C\) ជាមុំក្នុងត្រីកោណ ។ បង្ហាញថា \(\displaystyle \sin A + \sin B + \sin C = 4\cos\dfrac A2\cos\dfrac B2\cos\dfrac C2\) ។
\(\displaystyle \sin A + \sin B = 2\sin\dfrac{A+B}2\cos\dfrac{A-B}2 = 2\cos\dfrac C2\cos\dfrac{A-B}2\) ហើយ \(\displaystyle \sin C = 2\sin\dfrac C2\cos\dfrac C2 = 2\cos\dfrac{A+B}2\cos\dfrac C2\) ។ បូក ៖ \(\displaystyle 2\cos\dfrac C2\left(\cos\dfrac{A-B}2 + \cos\dfrac{A+B}2\right) = 4\cos\dfrac A2\cos\dfrac B2\cos\dfrac C2\) ។
ស្រាយថា \(\displaystyle \cos A + \cos B + \cos C = 1 + 4\sin\dfrac A2\sin\dfrac B2\sin\dfrac C2\) ក្នុងត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) ។
លំហាត់
- \(\displaystyle \sin\alpha = \frac12\) (\(\displaystyle 0 < \alpha < \frac\pi2\)), \(\displaystyle \sin\beta = \frac13\) (\(\displaystyle \frac\pi2 < \beta < \pi\)) ។ គណនា \(\displaystyle \sin(\alpha+\beta)\), \(\displaystyle \cos(\alpha-\beta)\), \(\displaystyle \tan(\alpha-\beta)\), \(\displaystyle \cot(\alpha-\beta)\) ។
- \(\displaystyle \cos\theta = -\frac23\) (\(\displaystyle \frac\pi2 < \theta < \pi\)) ។ គណនា \(\displaystyle \cos2\theta\), \(\displaystyle \sin\frac\theta2\), \(\displaystyle \sin3\theta\) ។
- \(\displaystyle \theta = 36^\circ\) និង \(\displaystyle 2\theta = 180^\circ - 3\theta\) ។ គណនា \(\displaystyle \cos36^\circ\) ។
- \(\displaystyle \sin\alpha + \cos\beta = \frac54\) និង \(\displaystyle \cos\alpha + \sin\beta = \frac54\) (\(\displaystyle 0 \le \alpha, \beta \le \frac\pi2\)) ។ គណនា \(\displaystyle \sin(\alpha+\beta)\) និង \(\displaystyle \tan(\alpha+\beta)\) ។
- បង្ហាញ ក. \(\displaystyle \cot(a\pm b) = \dfrac{\cot a\cot b \mp 1}{\cot b \pm \cot a}\) ខ. \(\displaystyle \tan(a+b) - \tan a - \tan b = \tan a\tan b\tan(a+b)\) គ. \(\displaystyle \dfrac{\sin^4\alpha + 2\sin\alpha\cos\alpha - \cos^4\alpha}{\tan2\alpha - 1} = \cos2\alpha\) ឃ. \(\displaystyle \dfrac{\cos^3\alpha - \cos3\alpha}{\cos\alpha} + \dfrac{\sin^3\alpha + \sin3\alpha}{\sin\alpha} = 3\) ។
- សម្រួល ក. \(\displaystyle \sin4x - 4\sin3x + 6\sin2x - 4\sin x\) ខ. \(\displaystyle \cos^2(\alpha+\beta) + \cos^2(\alpha-\beta) - \cos2\alpha\cos2\beta\) គ. \(\displaystyle \dfrac{\sin\alpha + \sin3\alpha + \sin5\alpha}{\cos\alpha + \cos3\alpha + \cos5\alpha}\) ឃ. \(\displaystyle \dfrac{\sin\alpha + \sin3\alpha + \sin5\alpha + \sin7\alpha}{\cos\alpha + \cos3\alpha + \cos5\alpha + \cos7\alpha}\) ។
- បង្ហាញ ក. \(\displaystyle \sin3a = 4\sin a\sin\left(\frac\pi3 + a\right)\sin\left(\frac\pi3 - a\right)\) ខ. \(\displaystyle \cos3a = 4\cos a\cos\left(\frac\pi3 + a\right)\cos\left(\frac\pi3 - a\right)\) គ. \(\displaystyle 4\sin\left(\alpha + \frac\pi3\right)\sin\left(\alpha - \frac\pi3\right) = 4\sin^2\alpha - 3\) ឃ. \(\displaystyle \sin a - \cos a = \sqrt2\sin\left(a - \frac\pi4\right) = -\sqrt2\cos\left(a + \frac\pi4\right)\) ។
- បង្ហាញថាត្រីកោណដែលផ្ទៀងផ្ទាត់ ក. \(\displaystyle \sin A = \dfrac{\sin B + \sin C}{\cos B + \cos C}\) ខ. \(\displaystyle \dfrac{\sin C}{\cos B} = \sin A + \cos A\cot C\) ជាត្រីកោណកែង ។
- បង្ហាញថាត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) ដែល \(\displaystyle \sin A = 2\sin B\cos C\) ជាត្រីកោណសមបាត ។
- \(\displaystyle \tan A + \tan B = 2\cot\dfrac C2\) ។ បង្ហាញថាត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) ជាត្រីកោណសមបាត ។
- ក. បើ \(\displaystyle \sin A + \sin B + \sin C = 1\) គណនា \(\displaystyle \cos\dfrac A2\cos\dfrac B2\cos\dfrac C2\) ខ. បង្ហាញថា \(\displaystyle \cos^2A + \cos^2B + \cos^2C = 1 - 2\cos A\cos B\cos C\) ។
- គណនាមុំនៃត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) បើ ក. \(\displaystyle \sin3A + \sin3B + \sin3C = 0\) ខ. \(\displaystyle \sin5A + \sin5B + \sin5C = 0\) គ. \(\displaystyle \sin6A + \sin6B + \sin6C = 0\) ។
ចម្លើយលំហាត់
- \(\displaystyle \dfrac{\sqrt3 - 2\sqrt2}{6},\ \dfrac{1 - 2\sqrt6}{6},\ \dfrac{9\sqrt3 + 8\sqrt2}{23},\ \dfrac{9\sqrt3 - 8\sqrt2}{5}\)
- \(\displaystyle \cos2\theta = -\dfrac19\), \(\displaystyle \sin\dfrac\theta2 = \dfrac{\sqrt{30}}6\), \(\displaystyle \sin3\theta = \dfrac{7\sqrt5}{27}\)
- \(\displaystyle \cos36^\circ = \dfrac{1 + \sqrt5}4\) (ពី \(\displaystyle \sin2\theta = \sin3\theta\) ទាញ \(\displaystyle 4\cos^2\theta - 2\cos\theta - 1 = 0\))
- \(\displaystyle \alpha = \beta\) ។ \(\displaystyle 2 + 2\sin(\alpha+\beta) = \dfrac{25}8\) ឱ្យ \(\displaystyle \sin(\alpha+\beta) = \dfrac9{16}\) ហើយ \(\displaystyle \tan(\alpha+\beta) = \pm\dfrac{9\sqrt7}{35}\) (ពីរតម្លៃ ដោយ \(\displaystyle \alpha\) និង \(\displaystyle \frac\pi2 - \alpha\) ផ្ទៀងផ្ទាត់ទាំងពីរ)
- (ផ្ទៀងផ្ទាត់) ឧទាហរណ៍ គ. ភាគយក \(\displaystyle = -\cos2\alpha + \sin2\alpha = \cos2\alpha(\tan2\alpha - 1)\)
- ក. \(\displaystyle 16\sin^4\dfrac x2\sin2x\) ខ. \(\displaystyle 1\) គ. \(\displaystyle \tan3\alpha\) ឃ. \(\displaystyle \tan4\alpha\)
- (ផ្ទៀងផ្ទាត់) ឧទាហរណ៍ គ. \(\displaystyle \sin\left(\alpha+\frac\pi3\right)\sin\left(\alpha-\frac\pi3\right) = \sin^2\alpha - \frac34\)
- ក. \(\displaystyle \sin A(\cos B + \cos C) = \sin B + \sin C\) នាំឱ្យ \(\displaystyle A = 90^\circ\) ខ. \(\displaystyle \sin^2C = \cos B\cos(A-C)\) នាំឱ្យ \(\displaystyle \cos A = 0\)
- \(\displaystyle \sin(B+C) = 2\sin B\cos C\) ឱ្យ \(\displaystyle \sin(B-C) = 0\) ហើយ \(\displaystyle B = C\)
- \(\displaystyle \sin^2\dfrac C2 = \cos A\cos B\) ឱ្យ \(\displaystyle \cos(A-B) = 1\) ហើយ \(\displaystyle A = B\)
- ក. \(\displaystyle \dfrac14\) ខ. (ផ្ទៀងផ្ទាត់)
- ក. មានមុំមួយ \(\displaystyle 60^\circ\) ខ. មានមុំមួយ \(\displaystyle 36^\circ\) ឬ \(\displaystyle 108^\circ\) គ. មានមុំមួយ \(\displaystyle 60^\circ\) ឬ \(\displaystyle 120^\circ\)
ខ្លឹមសារ៖ សៀវភៅពុម្ពគណិតវិទ្យាថ្នាក់ទី១១ របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា · វាយអត្ថបទ គូររូបភាពឡើងវិញ និងរៀបចំលើអនឡាញដោយលោកគ្រូ សាន សុខលី សម្រាប់ការសិក្សាដោយឥតគិតថ្លៃ និងមិនរកប្រាក់ចំណេញ។ មិនមែនជាការបោះពុម្ពផ្លូវការរបស់ក្រសួងទេ។