1. ទំព័រដើម
  2. ថ្នាក់ទី ៧
  3. មេរៀន
  4. មេរៀនទី ១៣
១៣
មេរៀនទី ១៣ · គណិតវិទ្យាថ្នាក់ទី ៧

មេរៀនទី 13 : មុំ

ឧទាហរណ៍ ១៨ប្រតិបត្តិ ៩

វត្ថុបំណង

  1. ប្រាប់បានពីនិយមន័យមុំ ប្រភេទមុំ និងរង្វាស់មុំ
  2. វាស់មុំដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ
  3. ធ្វើប្រមាណវិធីបូក ដកលើមុំ និងធ្វើប្រមាណវិធីគុណ ចែកមុំនឹងមួយចំនួន
  4. សង់កន្លះបន្ទាត់ពុះមុំ ។

1. សញ្ញាណមុំ

1.1. សញ្ញាណទូទៅនៃមុំ

ឧទាហរណ៍ 1 ៖ គេមានកន្លះបន្ទាត់ពីរ \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ដែលមានគល់រួម \(\displaystyle O\) ហើយចែកប្លង់ជាពីរផ្នែកគឺ ផ្នែកទី (I) និងផ្នែកទី (II) ដែលផ្នែកនីមួយៗហៅថា មុំ ។ ផ្នែកទី (I) ហៅថា មុំលយ ផ្នែកទី (II) ហៅថា មុំផត ។

ឧទាហរណ៍ 2 ៖ គេមានកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle OA\) និង \(\displaystyle OB\) ដែល \(\displaystyle O\) ជាគល់រួម ។ គេបានមុំ \(\displaystyle AOB\) ដែលកំណត់សរសេរ \(\displaystyle \angle AOB\) ឬ \(\displaystyle \angle BOA\) ឬ \(\displaystyle \angle O\) យ៉ាងងាយ មិនបណ្តាលឱ្យភាន់ច្រឡំ ។ កន្លះបន្ទាត់ទាំងពីរហៅថា ជ្រុង នៃមុំ គល់រួមហៅថា កំពូល នៃមុំ ។

នៅថ្នាក់ទី \(\displaystyle 7\) នេះ គេលើកយកករណីមុំលយមកសិក្សាតែប៉ុណ្ណោះ ។

និយមន័យ មុំជាផ្នែកមួយនៃប្លង់កំណត់ដោយកន្លះបន្ទាត់ពីរដែលមានគល់រួម ។

•លំហាត់គំរូ

គូសរូបមុំ \(\displaystyle xOy\) ប្រាប់ឈ្មោះ និមិត្តសញ្ញា ជ្រុងនិងកំពូល ។

ដំណោះស្រាយ
  • ឈ្មោះ ៖ មុំ \(\displaystyle xOy\) ឬមុំ \(\displaystyle yOx\) ឬមុំ \(\displaystyle O\)
  • និមិត្តសញ្ញា ៖ \(\displaystyle \angle xOy\) ឬ \(\displaystyle \angle yOx\) ឬ \(\displaystyle \angle O\)
  • ជ្រុងនៃមុំ \(\displaystyle xOy\) ៖ \(\displaystyle Ox, Oy\)
  • កំពូលនៃមុំ \(\displaystyle xOy\) ៖ \(\displaystyle O\) ។
✎ប្រតិបត្តិ

នៅលើបន្ទាត់ពីរប្រសព្វគ្នា តើកំណត់បានមុំប៉ុន្មាន ?

មើលចម្លើយ

បន្ទាត់ពីរប្រសព្វគ្នាត្រង់ចំណុចមួយ ចែកប្លង់ជាផ្នែក \(\displaystyle 4\) ដែលនីមួយៗជាមុំលយ ។ ដូចនេះ កំណត់បានមុំចំនួន \(\displaystyle 4\) ។

1.2. ប្រភេទមុំ

ឧទាហរណ៍ ៖ គេអាចធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មុំលយ ដូចតទៅ ៖

  • មុំស្រួច ៖ តូចជាងមុំកែង
  • មុំកែង ៖ ជ្រុងទាំងពីរកែងគ្នា \(\displaystyle Ox \perp Oy\) ប៉ុននឹងកន្លះមុំរាប
  • មុំទាល ៖ ធំជាងមុំកែង តែតូចជាងមុំរាប
!សម្គាល់
  • មុំរាប គឺជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ជាបន្លាយគ្នា
  • មុំសូន្យ គឺជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ត្រួតស៊ីគ្នា
  • មុំពេញ គឺជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ត្រួតស៊ីគ្នា ។
•លំហាត់គំរូ

តាមរូបខាងស្តាំយកតាមទិសដៅទ្រនិចនាឡិកា ។ ប្រាប់ឈ្មោះនិងប្រភេទមុំនីមួយៗ ។

ដំណោះស្រាយ
\[\begin{aligned} \angle tOx &: \text{មុំស្រួច} \\ \angle xOy &: \text{មុំកែង} \\ \angle yOz &: \text{មុំទាល} \\ \angle zOx &: \text{មុំរាប} \\ \angle tOt &: \text{មុំសូន្យ} \end{aligned}\]
✎ប្រតិបត្តិ

ពិនិត្យរូប រួចសរសេរឈ្មោះនៃមុំកែង ។

មើលចម្លើយ

មុំកែងមាន \(\displaystyle \angle CDE,\ \angle ABx,\ \angle ABy\) ។

1.3. ខ្នាតរង្វាស់មុំ

ឧទាហរណ៍ ៖ ខ្នាតមុំដែលគេនិយមប្រើគឺ ដឺក្រេ (\(\displaystyle ^\circ\)) ។

  • មុំពេញស្មើនឹង \(\displaystyle 360\) ដឺក្រេ គេកំណត់សរសេរ \(\displaystyle 360^\circ\)
  • មុំរាបស្មើនឹង \(\displaystyle 180\) ដឺក្រេ គេកំណត់សរសេរ \(\displaystyle 180^\circ\)
  • មុំកែងស្មើនឹង \(\displaystyle 90\) ដឺក្រេ គេកំណត់សរសេរ \(\displaystyle 90^\circ\) ។

ខ្នាតបន្ទាប់នៃដឺក្រេគឺ មីនុត (\(\displaystyle '\)) សេកុង (\(\displaystyle ''\)) និងក្រាត (\(\displaystyle gr\))

  • មួយមីនុត (\(\displaystyle 1'\)) \(\displaystyle = \frac{1^\circ}{60}\) ឬ \(\displaystyle 1^\circ = 60'\)
  • មួយសេកុង (\(\displaystyle 1''\)) \(\displaystyle = \frac{1'}{60}\) ឬ \(\displaystyle 1' = 60''\)
  • មួយក្រាត (\(\displaystyle 1gr\)) \(\displaystyle = \frac{1^\circ}{100}\) ឬ \(\displaystyle 1^\circ = 100gr\) ។
•លំហាត់គំរូ

សរសេរ \(\displaystyle 8^\circ 18' 20''\) ជាសេកុង និង \(\displaystyle 42750''\) ជាដឺក្រេ មីនុត និងសេកុង ។

ដំណោះស្រាយ

សរសេរ \(\displaystyle 8^\circ 18' 20''\) ជាសេកុង ៖

\[\begin{aligned} 8^\circ &= 8\times60'=480' \\ 480'+18' &= 498' \\ 498' &= 498\times60''=29~880'' \\ 8^\circ 18' 20'' &= 29~880''+20'' \\ &= 29~900'' \end{aligned}\]

ដូច្នេះ \(\displaystyle 8^\circ 18' 20''=29~900''\) ។

✎ប្រតិបត្តិ
  • ក. សរសេរ \(\displaystyle 42~750''\) ជាដឺក្រេ មីនុត និងសេកុង
  • ខ.

    គណនាប្រមាណវិធីខាងក្រោម ៖

    \[17^\circ 15' 29''+13^\circ 11' 40''+8^\circ 54' 12''\]
    \[25^\circ 36' 20''-15^\circ 50' 32''\]
មើលចម្លើយ
  • ក.

    ចែក \(\displaystyle 42~750\) នឹង \(\displaystyle 60\) ដើម្បីបានមីនុត រួចចែកម្តងទៀតដើម្បីបានដឺក្រេ ៖

    \[\begin{aligned} 42~750'' &= \frac{1'\times42~750}{60}=712'30'' \\ 712' &= \frac{1^\circ\times712}{60}=11^\circ52' \end{aligned}\]

    ដូច្នេះ \(\displaystyle 42~750''=11^\circ 52' 30''\) ។

  • ខ.

    ប្រមាណវិធីបូក ៖ បូកសេកុង មីនុត ដឺក្រេ រៀងគ្នា ហើយបំប្លែងពេលលើស \(\displaystyle 60\) ៖

    \[\begin{aligned} \text{សេកុង} &: 29+40+12=81''=1'21'' \\ \text{មីនុត} &: 15+11+54+1=81'=1^\circ21' \\ \text{ដឺក្រេ} &: 17+13+8+1=39^\circ \end{aligned}\]

    ដូច្នេះ \(\displaystyle 39^\circ 21' 21''\) ។

    ប្រមាណវិធីដក ៖ ខ្ចីមួយមីនុតពី \(\displaystyle 36'\) និងមួយដឺក្រេពី \(\displaystyle 25^\circ\) ដើម្បីឱ្យដកបាន ៖

    \[\begin{aligned} 25^\circ 36' 20'' &= 24^\circ 96' 20'' \\ &= 24^\circ 95' 80'' \\ 24^\circ 95' 80''-15^\circ 50' 32'' &= 9^\circ 45' 48'' \end{aligned}\]

    ដូច្នេះ \(\displaystyle 9^\circ 45' 48''\) ។

ដូចនេះ ក. \(\displaystyle 11^\circ52'30''\) ខ. \(\displaystyle 39^\circ21'21''\) និង \(\displaystyle 9^\circ45'48''\) ។

2. ឧបករណ៍សម្រាប់វាស់មុំ

ឧបករណ៍សម្រាប់វាស់មុំមានច្រើនប្រភេទដូចជា ៖

កែង គឺជាឧបករណ៍សម្រាប់គូសបន្ទាត់កែង ។ ឧបករណ៍នេះ ធ្វើពីឈើ ជ័រ ឬលោហៈមួយបន្ទះដែលមានមុំកែងមួយ ។

រ៉ាប៉ទ័រ គឺមានរាងជាកន្លះរង្វង់មានដាក់រង្វាស់ពី \(\displaystyle 0^\circ\) ទៅ \(\displaystyle 180^\circ\) ទាំងសងខាង ដោយមានលេខ \(\displaystyle 90^\circ\) នៅកណ្តាល ។ ឧបករណ៍នេះ គេច្រើនធ្វើពីជាតិផ្លាស្ទិច ទើបស្រួលប្រើ ។ រ៉ាប៉ទ័រមានប្រយោជន៍ក្នុងការគូសនិងវាស់មុំ ។

អាលីដាត គឺធ្វើអំពីឈើមួយបន្ទះវិលជុំវិញអ័ក្សឈរ \(\displaystyle xy\) ដែលមានចុងម្ខាង គេដាក់ក្តារចោះប្រហោងមួយសម្រាប់ដាក់ភ្នែកមើល ហើយចុងម្ខាងទៀត ចោះប្រហោងទ្រវែងមានខ្សែឆ្មារ \(\displaystyle ZZ'\) នៅកណ្តាល ។ វាជាឧបករណ៍សម្រាប់វាស់មុំរវាងទិសពីរដែលនៅក្នុងប្លង់ដេក ។

2.1. ការវាស់ និងសង់មុំដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ

ឧទាហរណ៍ ៖ វាស់ \(\displaystyle \angle xOy\) រូបខាងក្រោមដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ ។

ដើម្បីវាស់មុំ \(\displaystyle \angle xOy\) គេដាក់រ៉ាប៉ទ័រឱ្យផ្ចិតរបស់វាចំកំពូល \(\displaystyle O\) ហើយកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ox\) កាត់តាម \(\displaystyle 0^\circ\) (ពីខាងក្នុង) នៃរ៉ាប៉ទ័រ ។ បើជ្រុងម្ខាងទៀតនៃមុំកាត់រ៉ាប៉ទ័រត្រង់ចំណុចដូចរូបខាងក្រោម ត្រង់លេខ \(\displaystyle 50^\circ\) ។ ដូច្នេះ \(\displaystyle \angle xOy\) មានរង្វាស់ \(\displaystyle 50^\circ\) គេសរសេរ \(\displaystyle \angle xOy = 50^\circ\) ។

!សម្គាល់

គេអាចធ្វើចំណាត់មុំទៅតាមរង្វាស់មុំរបស់វា ។

  • មុំស្រួច (\(\displaystyle 30^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ធំជាង \(\displaystyle 0^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 90^\circ\)
  • មុំកែង (\(\displaystyle 90^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 90^\circ\)
  • មុំទាល (\(\displaystyle 120^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ធំជាង \(\displaystyle 90^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 180^\circ\)
  • មុំរាប (\(\displaystyle 180^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 180^\circ\)
  • មុំសូន្យ (\(\displaystyle 0^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 0^\circ\)
  • មុំពេញ (\(\displaystyle 360^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 360^\circ\)
•លំហាត់គំរូ

សង់មុំ \(\displaystyle \angle xyz = 150^\circ\) ដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ ។

ដំណោះស្រាយ
  1. ក. គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle yx\) ដែលមានគល់ \(\displaystyle y\)
  2. ខ. ដាក់ផ្ចិតរ៉ាប៉ទ័រឱ្យចំកំពូល \(\displaystyle y\) នៃមុំ ហើយកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle xy\) កាត់តាមចំណុច \(\displaystyle 0^\circ\) (ពីខាងក្នុង) នៃរ៉ាប៉ទ័រ ។
  3. គ. យកចុងខ្មៅដៃចុចលើក្រដាសត្រង់ចំណុចដែលមានលេខ \(\displaystyle 150^\circ\) នៅលើរ៉ាប៉ទ័រ
  4. ឃ. គូស \(\displaystyle yz\) កាត់តាមចំណុចដៅ នោះគេបាន \(\displaystyle \angle xyz = 150^\circ\) ។
✎ប្រតិបត្តិ

ដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ វាស់មុំខាងក្រោម ៖

មើលចម្លើយ

ដាក់ផ្ចិតរ៉ាប៉ទ័រត្រង់កំពូលមុំ ហើយជ្រុងមួយនៃមុំត្រួតលើ \(\displaystyle 0^\circ\) រួចអានលេខត្រង់ជ្រុងមួយទៀត ៖

\[\angle b=35^\circ, \qquad \angle c=60^\circ, \qquad \angle g=90^\circ\]

2.2. ការសង់មុំដោយប្រើដែកឈាន

ឧទាហរណ៍ ៖ គេឱ្យមុំ \(\displaystyle xOy\) មួយ ។ សង់មុំ \(\displaystyle A'O'B'\) មួយដែលមានកំពូល \(\displaystyle O'\) ឱ្យប៉ុននឹងមុំ \(\displaystyle xOy\) ។

ផ្តិតចម្លងមុំ \(\displaystyle xOy\) ហើយយកទៅដាក់ ដោយឱ្យកំពូល \(\displaystyle O\) ត្រួតលើចំណុច \(\displaystyle O'\) រួចយកខ្មៅដៃគូសតាមជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) នោះគេបានមុំថ្មី \(\displaystyle A'O'B'\) តាមបម្រាប់ ។

•លំហាត់គំរូ

សង់មុំមួយដោយប្រើដែកឈានឱ្យប៉ុនមុំមួយទៀត ។

ដំណោះស្រាយ
  1. ក. គូសធ្នូនៃរង្វង់ដែលមានផ្ចិត \(\displaystyle O\) ឱ្យកាត់ជ្រុងនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ត្រង់ \(\displaystyle M\) និង \(\displaystyle N\) ។ (រក្សារង្វះដែកឈាន)
  1. ខ. គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle At\) និងធ្នូរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle A\) កាំស្មើ \(\displaystyle OM\) ឱ្យកាត់ \(\displaystyle At\) ត្រង់ \(\displaystyle B\) ។
  1. គ. ប្រើដែកឈានវាស់ប្រវែង \(\displaystyle NM\) ។ (រក្សារង្វះដែកឈាន)
  1. ឃ. គូសធ្នូរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle B\) កាំស្មើនឹង \(\displaystyle NM\) (រក្សារង្វះដែកឈានដូច គ)
  2. ង. ធ្នូរង្វង់ទាំងពីរកាត់គ្នាត្រង់ចំណុច \(\displaystyle C\) ។ គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Az\) កាត់តាមចំណុច \(\displaystyle C\) ។ ដូច្នេះគេបានមុំ \(\displaystyle \angle zAt\) ប៉ុន \(\displaystyle \angle CAB\) ។

និយមន័យ មុំពីរប៉ុនគ្នា គឺមុំពីរត្រួតស៊ីគ្នា ឬមានរង្វាស់ស្មើគ្នា ។

✎ប្រតិបត្តិ

សង់មុំខាងក្រោមឡើងវិញ ដោយប្រើដែកឈាន ។

មើលចម្លើយ

សម្រាប់មុំនីមួយៗ ធ្វើតាមជំហានដូចលំហាត់គំរូខាងលើ ៖

  1. គូសកន្លះបន្ទាត់ថ្មីមួយ ដែលមានគល់ជាកំពូលមុំថ្មី
  2. គូសធ្នូដែលមានផ្ចិតត្រង់កំពូលមុំដើម កាត់ជ្រុងទាំងពីរនៃមុំដើមត្រង់ \(\displaystyle M\) និង \(\displaystyle N\) រួចគូសធ្នូកាំដូចគ្នាមានផ្ចិតត្រង់កំពូលថ្មី កាត់កន្លះបន្ទាត់ថ្មីត្រង់ \(\displaystyle B\)
  3. ដាក់ដែកឈានវាស់ \(\displaystyle MN\) រួចគូសធ្នូផ្ចិត \(\displaystyle B\) កាំ \(\displaystyle MN\) កាត់ធ្នូមុនត្រង់ \(\displaystyle C\)
  4. គូសកន្លះបន្ទាត់ពីកំពូលថ្មីកាត់តាម \(\displaystyle C\) ។

មុំដែលបានមានរង្វាស់ស្មើនឹងមុំដើម ។

3. ប្រមាណវិធីលើមុំ

3.1. មុំជាប់

ឧទាហរណ៍ ៖ គេឱ្យមុំ \(\displaystyle xOy\) និង \(\displaystyle yOz\) មានកំពូលរួម \(\displaystyle O\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយនៅសងខាងជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ។ គេថា \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) ជាមុំជាប់គ្នា ។

•លំហាត់គំរូ

តាមរូបខាងក្រោម តើរូបមួយណាជាមុំជាប់? គូសសញ្ញា \(\displaystyle \checkmark\) ក្នុងប្រអប់ ។

  • ក. \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) \(\displaystyle \square\)
  • ខ. \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOt\) \(\displaystyle \square\)
  • គ. \(\displaystyle \angle gOk\) និង \(\displaystyle \angle hOj\) \(\displaystyle \square\)
ដំណោះស្រាយ
  • ក. មានកំពូលរួម \(\displaystyle O\) ជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយនៅសងខាងជ្រុងរួម ដូចនេះជាមុំជាប់ ។ \(\displaystyle \checkmark\)
  • ខ. \(\displaystyle \angle yOt\) ត្រួតលើ \(\displaystyle \angle xOy\) (ជ្រុង \(\displaystyle Ot\) នៅខាងក្នុង \(\displaystyle \angle xOy\)) ដូចនេះមិនមែនមុំជាប់ទេ ។
  • គ. មុំទាំងពីរមិនមានកំពូលរួម និងជ្រុងរួមទេ ដូចនេះមិនមែនមុំជាប់ទេ ។
✎ប្រតិបត្តិ

តើមុំជាប់នៃ \(\displaystyle \angle xOt\) ជាមុំអ្វី? (យោងតាមរូបខាងក្រោម)

មើលចម្លើយ

មុំជាប់នៃ \(\displaystyle \angle xOt\) គឺ \(\displaystyle \angle tOy\) ដែលរួមជាមួយ \(\displaystyle \angle xOt\) បានមុំរាប \(\displaystyle \angle xOy=180^\circ\) ។ ដោយ \(\displaystyle \angle xOt\) ជាមុំស្រួច នោះ \(\displaystyle \angle tOy=180^\circ-\angle xOt\) ធំជាង \(\displaystyle 90^\circ\) ។

ដូចនេះ ជាមុំទាល ។

3.2. ប្រមាណវិធីលើមុំ

3.2.1. វិធីបូក ដកមុំ

\[\begin{aligned} \angle zOx &= \angle xOy+\angle yOz \\ \angle yOz &= \angle zOx-\angle xOy \\ \angle xOy &= \angle zOx-\angle yOz \end{aligned}\]
!សម្គាល់
  • ផលបូកមុំពីរជាមុំមួយ បានដោយយកមុំទាំងពីរដាក់ឱ្យជាប់គ្នា ហើយលុបជ្រុងរួមចោល
  • ផលសងមុំពីរ ជាមុំដែលគេយកទៅបូកនឹងមុំទី \(\displaystyle 2\) ដើម្បីឱ្យបានមុំទី \(\displaystyle 1\) ។
•លំហាត់គំរូ

សង់មុំឡើងវិញឱ្យបានជាមុំជាប់គ្នា ហើយគណនាផលបូកមុំខាងក្រោម ៖

ដំណោះស្រាយ

សង់ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOk\) ជាប់គ្នា នោះគេបាន

\[\begin{aligned} \angle xOk &= \angle xOy+\angle yOk \\ &= 35^\circ+25^\circ \\ &= 60^\circ \end{aligned}\]

ដូច្នេះរង្វាស់មុំ \(\displaystyle \angle xOk=60^\circ\) ។

3.2.2. វិធីគុណ ចែកមុំនឹងមួយចំនួន

\[\begin{aligned} \angle CXE &= \angle AOB+\angle AOB \\ &= 2\angle AOB \qquad \text{ឬ} \qquad \angle AOB=\frac{\angle CXE}{2} \end{aligned}\]

គេថា \(\displaystyle \angle CXE\) ជាទ្វេគុណនៃ \(\displaystyle \angle AOB\) ឬ \(\displaystyle \angle AOB\) ជាកន្លះនៃ \(\displaystyle \angle CXE\) ។

\[\begin{aligned} \angle CXE &= \angle AOB+\angle AOB+\angle AOB \\ &= 3\angle AOB \qquad \text{ឬ} \qquad \angle AOB=\frac{\angle CXE}{3} \end{aligned}\]

គេថា \(\displaystyle \angle CXE\) ជាត្រីគុណនៃ \(\displaystyle \angle AOB\) ឬ \(\displaystyle \angle AOB\) ជា \(\displaystyle \frac{1}{3}\) នៃ \(\displaystyle \angle CXE\) ។

\(\displaystyle \angle CXE\) ជាផលបូករវាងមុំបីដែលមុំនីមួយៗមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle \frac{1}{2}\angle AOB\) ៖

\[\angle CXE=3\cdot\frac{\angle AOB}{2} \qquad \text{ឬ} \qquad \angle AOB=2\cdot\frac{\angle CXE}{3}\]
✎ប្រតិបត្តិ

បំពេញតារាងមុំខាងក្រោមគិតជាដឺក្រេ ៖

រូបភាព\(\displaystyle \angle ABC\)\(\displaystyle \angle CBT\)\(\displaystyle \angle ABT\)
ក.\(\displaystyle 27^\circ\)\(\displaystyle \dots\)\(\displaystyle 19^\circ\)
ខ.\(\displaystyle 77^\circ\)\(\displaystyle 46^\circ\)\(\displaystyle \dots\)
គ.\(\displaystyle 69^\circ\)\(\displaystyle \dots\)\(\displaystyle 35^\circ\)
ឃ.\(\displaystyle \dots\)\(\displaystyle 70^\circ\)\(\displaystyle 12^\circ\)
ង.\(\displaystyle 81^\circ\)\(\displaystyle 35^\circ\)\(\displaystyle \dots\)
មើលចម្លើយ

ដោយ \(\displaystyle \angle ABC=\angle CBT+\angle ABT\) ៖

\[\begin{aligned} \text{ក.} \quad \angle CBT &= 27^\circ-19^\circ=8^\circ \\ \text{ខ.} \quad \angle ABT &= 77^\circ-46^\circ=31^\circ \\ \text{គ.} \quad \angle CBT &= 69^\circ-35^\circ=34^\circ \\ \text{ឃ.} \quad \angle ABC &= 70^\circ+12^\circ=82^\circ \\ \text{ង.} \quad \angle ABT &= 81^\circ-35^\circ=46^\circ \end{aligned}\]

ដូចនេះ ក. \(\displaystyle 8^\circ\) ខ. \(\displaystyle 31^\circ\) គ. \(\displaystyle 34^\circ\) ឃ. \(\displaystyle 82^\circ\) ង. \(\displaystyle 46^\circ\) ។

4. ការសង់កន្លះបន្ទាត់ពុះមុំដោយប្រើបន្ទាត់និងដែកឈាន

ឧទាហរណ៍ ៖ គេកាត់យក \(\displaystyle \angle xOy\) មួយធ្វើពីក្រដាស រួចបត់មុំយ៉ាងណាឱ្យជ្រុង \(\displaystyle Ox\) ត្រួតស៊ីនឹងជ្រុង \(\displaystyle Oy\) ផ្នត់ដែលបត់បាននោះ គេសន្មតថាជ្រុង \(\displaystyle Ot\) នោះគេបាន \(\displaystyle \angle xOt\) និង \(\displaystyle \angle tOy\) ប៉ុនគ្នាព្រោះវាត្រួតស៊ីគ្នា ។ គេបាន \(\displaystyle Ot\) ជាកន្លះបន្ទាត់ពុះ នៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ។

•លំហាត់គំរូ

សង់កន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ot\) ពុះ \(\displaystyle \angle xOy\) ដោយប្រើបន្ទាត់និងដែកឈាន ។

ដំណោះស្រាយ

របៀបសង់កន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ot\) ពុះ \(\displaystyle \angle xOy\) គឺ

  1. ក. គូសធ្នូនៃរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle O\) ឱ្យកាត់តាមជ្រុងនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ត្រង់ចំណុច \(\displaystyle A\) និង \(\displaystyle B\) ។
  1. ខ. គូសធ្នូនៃរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle B\) មានកាំរង្វង់ធំជាង \(\displaystyle \frac{1}{2}AB\) (ដោយរក្សារង្វះដែកឈានឱ្យនៅដដែល) ។
  1. គ. គូសធ្នូនៃរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle A\) និងកាំមានរង្វាស់ដូចសំណង់ (ខ.) ។ ធ្នូទាំងពីរកាត់គ្នាត្រង់ចំណុច \(\displaystyle t\) ។ គូសភ្ជាប់ \(\displaystyle Ot\) គេបានកន្លះបន្ទាត់ពុះនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) តាមបម្រាប់ ។
✎ប្រតិបត្តិ

សង់កន្លះបន្ទាត់ពុះមុំខាងក្រោម ៖

មើលចម្លើយ

សម្រាប់មុំនីមួយៗ ធ្វើតាមជំហាន ៖

  1. គូសធ្នូផ្ចិតត្រង់កំពូលមុំ កាត់ជ្រុងទាំងពីរត្រង់ \(\displaystyle A\) និង \(\displaystyle B\)
  2. គូសធ្នូផ្ចិត \(\displaystyle A\) និងធ្នូផ្ចិត \(\displaystyle B\) កាំដូចគ្នា (ធំជាង \(\displaystyle \frac{1}{2}AB\)) កាត់គ្នាត្រង់ចំណុចមួយក្នុងមុំ
  3. គូសកន្លះបន្ទាត់ពីកំពូលមុំកាត់តាមចំណុចប្រសព្វនោះ ។

កន្លះបន្ទាត់នោះពុះមុំជាពីរមុំស្មើគ្នា ។

4.1. មុំបំពេញ មុំបន្ថែម និងមុំទល់កំពូល

ឧទាហរណ៍ ៖ គេមានមុំដូចខាងក្រោម ៖

មុំបំពេញ ៖ មុំពីរបំពេញគ្នា កាលណាផលបូករង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 90^\circ\) ។

\(\displaystyle \angle A\) ជាមុំបំពេញនៃ \(\displaystyle \angle B\) ហើយ \(\displaystyle \angle B\) ជាមុំបំពេញនៃ \(\displaystyle \angle A\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle A+\angle B=25^\circ+65^\circ=90^\circ\) ។

មុំបន្ថែម ៖ មុំពីរបន្ថែមគ្នា កាលណាផលបូករង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 180^\circ\) ។

\(\displaystyle \angle M\) ជាមុំបន្ថែមនៃ \(\displaystyle \angle N\) ហើយ \(\displaystyle \angle N\) ជាមុំបន្ថែមនៃ \(\displaystyle \angle M\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle M+\angle N=150^\circ+30^\circ=180^\circ\) ។

មុំទល់កំពូល ៖ គឺជាមុំពីរមានជ្រុងនីមួយៗនៃមុំមួយដែលជាបន្លាយនៃជ្រុងនីមួយៗនៃមុំមួយទៀត ។

\(\displaystyle \angle O_1\) និង \(\displaystyle \angle O_3\) ជាមុំទល់កំពូល ហើយ \(\displaystyle \angle O_2\) និង \(\displaystyle \angle O_4\) ជាមុំទល់កំពូល ។ គេបាន \(\displaystyle \angle O_1=\angle O_3\) និង \(\displaystyle \angle O_2=\angle O_4\) ។

•លំហាត់គំរូ

គេឱ្យ \(\displaystyle \angle a=25^\circ,\ \angle b=40^\circ,\ \angle c=135^\circ,\ \angle d=155^\circ,\ \angle k=50^\circ,\ \angle g=45^\circ,\ \angle h=65^\circ\) ។ តើមុំណាខ្លះជាមុំបំពេញ ហើយមុំណាខ្លះជាមុំបន្ថែម ?

ដំណោះស្រាយ
  • មុំបំពេញ ជាមុំដែលបូកគ្នាបាន \(\displaystyle 90^\circ\) ៖

    \[\angle b+\angle k=40^\circ+50^\circ=90^\circ, \qquad \angle a+\angle h=25^\circ+65^\circ=90^\circ\]

    គឺ \(\displaystyle \angle b\) និង \(\displaystyle \angle k\) ហើយ \(\displaystyle \angle a\) និង \(\displaystyle \angle h\) ។

  • មុំបន្ថែម ជាមុំដែលបូកគ្នាបាន \(\displaystyle 180^\circ\) ៖

    \[\angle c+\angle g=135^\circ+45^\circ=180^\circ, \qquad \angle a+\angle d=25^\circ+155^\circ=180^\circ\]

    គឺ \(\displaystyle \angle c\) និង \(\displaystyle \angle g\) ហើយ \(\displaystyle \angle a\) និង \(\displaystyle \angle d\) ។

✎ប្រតិបត្តិ

គេឱ្យ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) ហើយ \(\displaystyle Oh\) និង \(\displaystyle Ot\) ជាកន្លះបន្ទាត់ពុះរៀងគ្នានៃមុំទាំងពីរ ។ គូសរូបនេះឡើងវិញ រួចបង្ហាញថា \(\displaystyle \angle hOt=90^\circ\) ។

មើលចម្លើយ

ដោយ \(\displaystyle Oh\) ពុះ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle Ot\) ពុះ \(\displaystyle \angle yOz\) ៖

\[\angle hOy=\frac{1}{2}\angle xOy, \qquad \angle yOt=\frac{1}{2}\angle yOz\]

ដោយ \(\displaystyle x, O, z\) រត់ត្រង់គ្នា នោះ \(\displaystyle \angle xOy+\angle yOz=\angle xOz=180^\circ\) ។

\[\begin{aligned} \angle hOt &= \angle hOy+\angle yOt \\ &= \frac{1}{2}(\angle xOy+\angle yOz) \\ &= \frac{1}{2}\times180^\circ \\ &= 90^\circ \end{aligned}\]

លំហាត់

  1. ក្នុងបណ្តាមុំខាងក្រោម តើមួយណាជាមុំទល់កំពូល ? សរសេរឈ្មោះគូមុំទល់កំពូល ។

    មើលដំណោះស្រាយ

    មុំទល់កំពូល កើតពីបន្ទាត់ត្រង់ពីរកាត់គ្នា ដែលជ្រុងមួយនៃមុំនីមួយៗជាបន្លាយនៃជ្រុងមួយនៃមុំមួយទៀត ។

    • រូប (១) ៖ មានបន្ទាត់ត្រង់តែមួយគឺ \(\displaystyle xz\) ចំណែក \(\displaystyle Oh\) និង \(\displaystyle Oy\) មិនជាបន្លាយគ្នាទេ ដូចនេះមិនមានមុំទល់កំពូលទេ ។
    • រូប (២) ៖ បន្ទាត់ \(\displaystyle cm\) និង \(\displaystyle fs\) កាត់គ្នាត្រង់ \(\displaystyle I\) ។ គូមុំទល់កំពូលគឺ

      \[\angle cIs \text{ និង } \angle mIf, \qquad \angle cIf \text{ និង } \angle mIs\]
    • រូប (៣) ៖ បន្ទាត់ \(\displaystyle wd\) និង \(\displaystyle ab\) កាត់គ្នាត្រង់ \(\displaystyle I\) ។ គូមុំទល់កំពូលគឺ

      \[\angle wIb \text{ និង } \angle dIa, \qquad \angle wIa \text{ និង } \angle dIb\]
    • រូប (៤) ៖ មិនមានបន្ទាត់ត្រង់ពីរកាត់គ្នាទេ ដូចនេះមិនមានមុំទល់កំពូលទេ ។

    ដូចនេះ រូប (២) និងរូប (៣) មានមុំទល់កំពូល ។

  2. បំពេញឃ្លាខាងក្រោម ៖

    • ក. រង្វាស់នៃមុំស្រួចត្រូវស្ថិតនៅចន្លោះ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
    • ខ. រង្វាស់នៃមុំទាលត្រូវស្ថិតនៅចន្លោះ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
    • គ. មុំកែងមួយមានរង្វាស់ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
    • ឃ. មុំរាបមួយមានរង្វាស់ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
    • ង. មុំសូន្យមួយមានរង្វាស់ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
    មើលដំណោះស្រាយ
    • ក. មុំស្រួចធំជាង \(\displaystyle 0^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 90^\circ\) ដូចនេះនៅចន្លោះ \(\displaystyle 0^\circ\) និង \(\displaystyle 90^\circ\) ។
    • ខ. មុំទាលធំជាង \(\displaystyle 90^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 180^\circ\) ដូចនេះនៅចន្លោះ \(\displaystyle 90^\circ\) និង \(\displaystyle 180^\circ\) ។
    • គ. មុំកែងមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 90^\circ\) ។
    • ឃ. មុំរាបមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 180^\circ\) ។
    • ង. មុំសូន្យមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 0^\circ\) ។
  3. គេមានមុំស្រួចមួយ តើអ្នកត្រូវធ្វើយ៉ាងដូចម្តេចដើម្បីឱ្យបានមុំមួយជា

    • ក. មុំជាប់បំពេញ
    • ខ. មុំជាប់បន្ថែម ។
    មើលដំណោះស្រាយ

    តាង \(\displaystyle \angle xOy\) ជាមុំស្រួចដែលគេមាន ។

    • ក.

      គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Oz\) កែងនឹង \(\displaystyle Ox\) ហើយនៅខាង \(\displaystyle Oy\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle yOz=90^\circ-\angle xOy\) ជាប់នឹង \(\displaystyle \angle xOy\) ដោយមានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយ

      \[\angle xOy+\angle yOz=90^\circ\]

      ដូចនេះ \(\displaystyle \angle yOz\) ជាមុំជាប់បំពេញនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ។

    • ខ.

      បន្លាយកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ox\) ទៅខាងនោះទៀតបានកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ox'\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle yOx'=180^\circ-\angle xOy\) ជាប់នឹង \(\displaystyle \angle xOy\) ដោយមានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយ

      \[\angle xOy+\angle yOx'=180^\circ\]

      ដូចនេះ \(\displaystyle \angle yOx'\) ជាមុំជាប់បន្ថែមនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ។

  4. គូសកន្លះបន្ទាត់បី \(\displaystyle Ox\), \(\displaystyle Oy\), \(\displaystyle Oz\) ទៅតាមទិសដៅទ្រនិចនាឡិកា ។

    • ក. តើ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle xOz\) ជាប់គ្នាឬទេ ព្រោះអ្វី ?
    • ខ. សំណួរដដែលចំពោះ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) រួចចំពោះ \(\displaystyle \angle xOz\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) ។
    មើលដំណោះស្រាយ

    តាមទិសដៅទ្រនិចនាឡិកា កន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Oy\) នៅចន្លោះ \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oz\) ។ មុំជាប់ត្រូវមានកំពូលរួម ជ្រុងរួម និងនៅសងខាងជ្រុងរួម ។

    • ក. \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle xOz\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Ox\) ប៉ុន្តែ \(\displaystyle Oy\) នៅខាងក្នុង \(\displaystyle \angle xOz\) ដូចនេះមុំទាំងពីរនៅម្ខាងជ្រុងរួមដូចគ្នា (ត្រួតគ្នា) ។ ដូចនេះមិនជាប់គ្នាទេ ។
    • ខ.

      \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយ \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oz\) នៅសងខាង \(\displaystyle Oy\) ។ ដូចនេះជាប់គ្នា ។

      \(\displaystyle \angle xOz\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oz\) ប៉ុន្តែ \(\displaystyle Oy\) នៅខាងក្នុង \(\displaystyle \angle xOz\) ដូចនេះត្រួតគ្នា ។ ដូចនេះមិនជាប់គ្នាទេ ។

  5. គណនារង្វាស់ \(\displaystyle \angle x\) និង \(\displaystyle \angle y\) ។

    មើលដំណោះស្រាយ
    • \(\displaystyle \angle x\)

      មុំ \(\displaystyle x\) និងមុំ \(\displaystyle 30^\circ\) ជាមុំជាប់គ្នានៅលើបន្ទាត់ត្រង់មួយ ដូចនេះបូកគ្នាបាន \(\displaystyle 180^\circ\) ៖

      \[\begin{aligned} \angle x+30^\circ &= 180^\circ \\ \angle x &= 180^\circ-30^\circ \\ &= 150^\circ \end{aligned}\]
    • \(\displaystyle \angle y\)

      ជ្រុងមួយជាមុំកែង \(\displaystyle 90^\circ\) ដែលមានមុំ \(\displaystyle 20^\circ\) និងមុំ \(\displaystyle y\) បូកគ្នា ៖

      \[\begin{aligned} \angle y+20^\circ &= 90^\circ \\ \angle y &= 90^\circ-20^\circ \\ &= 70^\circ \end{aligned}\]

    ដូចនេះ \(\displaystyle \angle x=150^\circ\) និង \(\displaystyle \angle y=70^\circ\) ។

  6. គេមាន \(\displaystyle \angle AOC=90^\circ\) និង \(\displaystyle \angle BOD=60^\circ\) ។ គណនា \(\displaystyle \angle BOC\) និង \(\displaystyle \angle AOB\) ។

    មើលដំណោះស្រាយ

    តាមរូប \(\displaystyle OC\) ជាកន្លះបន្ទាត់ពុះ \(\displaystyle \angle BOD\) (មុំ \(\displaystyle \angle BOC\) និង \(\displaystyle \angle COD\) មានសញ្ញាស្មើគ្នា) ។

    \[\begin{aligned} \angle BOC &= \frac{\angle BOD}{2} \\ &= \frac{60^\circ}{2} \\ &= 30^\circ \end{aligned}\]

    ដោយ \(\displaystyle \angle AOC=\angle AOB+\angle BOC\) ៖

    \[\begin{aligned} \angle AOB &= \angle AOC-\angle BOC \\ &= 90^\circ-30^\circ \\ &= 60^\circ \end{aligned}\]

    ដូចនេះ \(\displaystyle \angle BOC=30^\circ\) និង \(\displaystyle \angle AOB=60^\circ\) ។

ខ្លឹមសារ៖ សៀវភៅពុម្ពគណិតវិទ្យាថ្នាក់ទី៧ របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា · វាយអត្ថបទ គូររូបភាពឡើងវិញ និងរៀបចំលើអនឡាញដោយលោកគ្រូ សាន សុខលី សម្រាប់ការសិក្សាដោយឥតគិតថ្លៃ និងមិនរកប្រាក់ចំណេញ។ មិនមែនជាការបោះពុម្ពផ្លូវការរបស់ក្រសួងទេ។