វត្ថុបំណង
- ប្រាប់បានពីនិយមន័យមុំ ប្រភេទមុំ និងរង្វាស់មុំ
- វាស់មុំដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ
- ធ្វើប្រមាណវិធីបូក ដកលើមុំ និងធ្វើប្រមាណវិធីគុណ ចែកមុំនឹងមួយចំនួន
- សង់កន្លះបន្ទាត់ពុះមុំ ។
1. សញ្ញាណមុំ
1.1. សញ្ញាណទូទៅនៃមុំ
ឧទាហរណ៍ 1 ៖ គេមានកន្លះបន្ទាត់ពីរ \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ដែលមានគល់រួម \(\displaystyle O\) ហើយចែកប្លង់ជាពីរផ្នែកគឺ ផ្នែកទី (I) និងផ្នែកទី (II) ដែលផ្នែកនីមួយៗហៅថា មុំ ។ ផ្នែកទី (I) ហៅថា មុំលយ ផ្នែកទី (II) ហៅថា មុំផត ។
ឧទាហរណ៍ 2 ៖ គេមានកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle OA\) និង \(\displaystyle OB\) ដែល \(\displaystyle O\) ជាគល់រួម ។ គេបានមុំ \(\displaystyle AOB\) ដែលកំណត់សរសេរ \(\displaystyle \angle AOB\) ឬ \(\displaystyle \angle BOA\) ឬ \(\displaystyle \angle O\) យ៉ាងងាយ មិនបណ្តាលឱ្យភាន់ច្រឡំ ។ កន្លះបន្ទាត់ទាំងពីរហៅថា ជ្រុង នៃមុំ គល់រួមហៅថា កំពូល នៃមុំ ។
នៅថ្នាក់ទី \(\displaystyle 7\) នេះ គេលើកយកករណីមុំលយមកសិក្សាតែប៉ុណ្ណោះ ។
និយមន័យ មុំជាផ្នែកមួយនៃប្លង់កំណត់ដោយកន្លះបន្ទាត់ពីរដែលមានគល់រួម ។
គូសរូបមុំ \(\displaystyle xOy\) ប្រាប់ឈ្មោះ និមិត្តសញ្ញា ជ្រុងនិងកំពូល ។
- ឈ្មោះ ៖ មុំ \(\displaystyle xOy\) ឬមុំ \(\displaystyle yOx\) ឬមុំ \(\displaystyle O\)
- និមិត្តសញ្ញា ៖ \(\displaystyle \angle xOy\) ឬ \(\displaystyle \angle yOx\) ឬ \(\displaystyle \angle O\)
- ជ្រុងនៃមុំ \(\displaystyle xOy\) ៖ \(\displaystyle Ox, Oy\)
- កំពូលនៃមុំ \(\displaystyle xOy\) ៖ \(\displaystyle O\) ។
នៅលើបន្ទាត់ពីរប្រសព្វគ្នា តើកំណត់បានមុំប៉ុន្មាន ?
មើលចម្លើយ
បន្ទាត់ពីរប្រសព្វគ្នាត្រង់ចំណុចមួយ ចែកប្លង់ជាផ្នែក \(\displaystyle 4\) ដែលនីមួយៗជាមុំលយ ។ ដូចនេះ កំណត់បានមុំចំនួន \(\displaystyle 4\) ។
1.2. ប្រភេទមុំ
ឧទាហរណ៍ ៖ គេអាចធ្វើចំណាត់ថ្នាក់មុំលយ ដូចតទៅ ៖
- មុំស្រួច ៖ តូចជាងមុំកែង
- មុំកែង ៖ ជ្រុងទាំងពីរកែងគ្នា \(\displaystyle Ox \perp Oy\) ប៉ុននឹងកន្លះមុំរាប
- មុំទាល ៖ ធំជាងមុំកែង តែតូចជាងមុំរាប
- មុំរាប គឺជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ជាបន្លាយគ្នា
- មុំសូន្យ គឺជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ត្រួតស៊ីគ្នា
- មុំពេញ គឺជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) ត្រួតស៊ីគ្នា ។
តាមរូបខាងស្តាំយកតាមទិសដៅទ្រនិចនាឡិកា ។ ប្រាប់ឈ្មោះនិងប្រភេទមុំនីមួយៗ ។
ពិនិត្យរូប រួចសរសេរឈ្មោះនៃមុំកែង ។
មើលចម្លើយ
មុំកែងមាន \(\displaystyle \angle CDE,\ \angle ABx,\ \angle ABy\) ។
1.3. ខ្នាតរង្វាស់មុំ
ឧទាហរណ៍ ៖ ខ្នាតមុំដែលគេនិយមប្រើគឺ ដឺក្រេ (\(\displaystyle ^\circ\)) ។
- មុំពេញស្មើនឹង \(\displaystyle 360\) ដឺក្រេ គេកំណត់សរសេរ \(\displaystyle 360^\circ\)
- មុំរាបស្មើនឹង \(\displaystyle 180\) ដឺក្រេ គេកំណត់សរសេរ \(\displaystyle 180^\circ\)
- មុំកែងស្មើនឹង \(\displaystyle 90\) ដឺក្រេ គេកំណត់សរសេរ \(\displaystyle 90^\circ\) ។
ខ្នាតបន្ទាប់នៃដឺក្រេគឺ មីនុត (\(\displaystyle '\)) សេកុង (\(\displaystyle ''\)) និងក្រាត (\(\displaystyle gr\))
- មួយមីនុត (\(\displaystyle 1'\)) \(\displaystyle = \frac{1^\circ}{60}\) ឬ \(\displaystyle 1^\circ = 60'\)
- មួយសេកុង (\(\displaystyle 1''\)) \(\displaystyle = \frac{1'}{60}\) ឬ \(\displaystyle 1' = 60''\)
- មួយក្រាត (\(\displaystyle 1gr\)) \(\displaystyle = \frac{1^\circ}{100}\) ឬ \(\displaystyle 1^\circ = 100gr\) ។
សរសេរ \(\displaystyle 8^\circ 18' 20''\) ជាសេកុង និង \(\displaystyle 42750''\) ជាដឺក្រេ មីនុត និងសេកុង ។
សរសេរ \(\displaystyle 8^\circ 18' 20''\) ជាសេកុង ៖
ដូច្នេះ \(\displaystyle 8^\circ 18' 20''=29~900''\) ។
- ក. សរសេរ \(\displaystyle 42~750''\) ជាដឺក្រេ មីនុត និងសេកុង
- ខ.
គណនាប្រមាណវិធីខាងក្រោម ៖
\[17^\circ 15' 29''+13^\circ 11' 40''+8^\circ 54' 12''\]\[25^\circ 36' 20''-15^\circ 50' 32''\]
មើលចម្លើយ
- ក.
ចែក \(\displaystyle 42~750\) នឹង \(\displaystyle 60\) ដើម្បីបានមីនុត រួចចែកម្តងទៀតដើម្បីបានដឺក្រេ ៖
\[\begin{aligned} 42~750'' &= \frac{1'\times42~750}{60}=712'30'' \\ 712' &= \frac{1^\circ\times712}{60}=11^\circ52' \end{aligned}\]ដូច្នេះ \(\displaystyle 42~750''=11^\circ 52' 30''\) ។
- ខ.
ប្រមាណវិធីបូក ៖ បូកសេកុង មីនុត ដឺក្រេ រៀងគ្នា ហើយបំប្លែងពេលលើស \(\displaystyle 60\) ៖
\[\begin{aligned} \text{សេកុង} &: 29+40+12=81''=1'21'' \\ \text{មីនុត} &: 15+11+54+1=81'=1^\circ21' \\ \text{ដឺក្រេ} &: 17+13+8+1=39^\circ \end{aligned}\]ដូច្នេះ \(\displaystyle 39^\circ 21' 21''\) ។
ប្រមាណវិធីដក ៖ ខ្ចីមួយមីនុតពី \(\displaystyle 36'\) និងមួយដឺក្រេពី \(\displaystyle 25^\circ\) ដើម្បីឱ្យដកបាន ៖
\[\begin{aligned} 25^\circ 36' 20'' &= 24^\circ 96' 20'' \\ &= 24^\circ 95' 80'' \\ 24^\circ 95' 80''-15^\circ 50' 32'' &= 9^\circ 45' 48'' \end{aligned}\]ដូច្នេះ \(\displaystyle 9^\circ 45' 48''\) ។
ដូចនេះ ក. \(\displaystyle 11^\circ52'30''\) ខ. \(\displaystyle 39^\circ21'21''\) និង \(\displaystyle 9^\circ45'48''\) ។
2. ឧបករណ៍សម្រាប់វាស់មុំ
ឧបករណ៍សម្រាប់វាស់មុំមានច្រើនប្រភេទដូចជា ៖
កែង គឺជាឧបករណ៍សម្រាប់គូសបន្ទាត់កែង ។ ឧបករណ៍នេះ ធ្វើពីឈើ ជ័រ ឬលោហៈមួយបន្ទះដែលមានមុំកែងមួយ ។
រ៉ាប៉ទ័រ គឺមានរាងជាកន្លះរង្វង់មានដាក់រង្វាស់ពី \(\displaystyle 0^\circ\) ទៅ \(\displaystyle 180^\circ\) ទាំងសងខាង ដោយមានលេខ \(\displaystyle 90^\circ\) នៅកណ្តាល ។ ឧបករណ៍នេះ គេច្រើនធ្វើពីជាតិផ្លាស្ទិច ទើបស្រួលប្រើ ។ រ៉ាប៉ទ័រមានប្រយោជន៍ក្នុងការគូសនិងវាស់មុំ ។
អាលីដាត គឺធ្វើអំពីឈើមួយបន្ទះវិលជុំវិញអ័ក្សឈរ \(\displaystyle xy\) ដែលមានចុងម្ខាង គេដាក់ក្តារចោះប្រហោងមួយសម្រាប់ដាក់ភ្នែកមើល ហើយចុងម្ខាងទៀត ចោះប្រហោងទ្រវែងមានខ្សែឆ្មារ \(\displaystyle ZZ'\) នៅកណ្តាល ។ វាជាឧបករណ៍សម្រាប់វាស់មុំរវាងទិសពីរដែលនៅក្នុងប្លង់ដេក ។
▶ មើលរូបមានចលនា៖ អាលីដាត — សាកល្បងវាស់មុំដោយខ្លួនឯង
2.1. ការវាស់ និងសង់មុំដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ
ឧទាហរណ៍ ៖ វាស់ \(\displaystyle \angle xOy\) រូបខាងក្រោមដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ ។
ដើម្បីវាស់មុំ \(\displaystyle \angle xOy\) គេដាក់រ៉ាប៉ទ័រឱ្យផ្ចិតរបស់វាចំកំពូល \(\displaystyle O\) ហើយកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ox\) កាត់តាម \(\displaystyle 0^\circ\) (ពីខាងក្នុង) នៃរ៉ាប៉ទ័រ ។ បើជ្រុងម្ខាងទៀតនៃមុំកាត់រ៉ាប៉ទ័រត្រង់ចំណុចដូចរូបខាងក្រោម ត្រង់លេខ \(\displaystyle 50^\circ\) ។ ដូច្នេះ \(\displaystyle \angle xOy\) មានរង្វាស់ \(\displaystyle 50^\circ\) គេសរសេរ \(\displaystyle \angle xOy = 50^\circ\) ។
▶ មើលរូបមានចលនា៖ រង្វាស់មុំដោយរ៉ាប័រទ័រ
គេអាចធ្វើចំណាត់មុំទៅតាមរង្វាស់មុំរបស់វា ។
- មុំស្រួច (\(\displaystyle 30^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ធំជាង \(\displaystyle 0^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 90^\circ\)
- មុំកែង (\(\displaystyle 90^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 90^\circ\)
- មុំទាល (\(\displaystyle 120^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ធំជាង \(\displaystyle 90^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 180^\circ\)
- មុំរាប (\(\displaystyle 180^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 180^\circ\)
- មុំសូន្យ (\(\displaystyle 0^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 0^\circ\)
- មុំពេញ (\(\displaystyle 360^\circ\)) ៖ មានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 360^\circ\)
សង់មុំ \(\displaystyle \angle xyz = 150^\circ\) ដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ ។
- ក. គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle yx\) ដែលមានគល់ \(\displaystyle y\)
- ខ. ដាក់ផ្ចិតរ៉ាប៉ទ័រឱ្យចំកំពូល \(\displaystyle y\) នៃមុំ ហើយកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle xy\) កាត់តាមចំណុច \(\displaystyle 0^\circ\) (ពីខាងក្នុង) នៃរ៉ាប៉ទ័រ ។
- គ. យកចុងខ្មៅដៃចុចលើក្រដាសត្រង់ចំណុចដែលមានលេខ \(\displaystyle 150^\circ\) នៅលើរ៉ាប៉ទ័រ
- ឃ. គូស \(\displaystyle yz\) កាត់តាមចំណុចដៅ នោះគេបាន \(\displaystyle \angle xyz = 150^\circ\) ។
▶ មើលរូបមានចលនា៖ សង់មុំ 150° ដោយរ៉ាប័រទ័រ
ដោយប្រើរ៉ាប៉ទ័រ វាស់មុំខាងក្រោម ៖
មើលចម្លើយ
ដាក់ផ្ចិតរ៉ាប៉ទ័រត្រង់កំពូលមុំ ហើយជ្រុងមួយនៃមុំត្រួតលើ \(\displaystyle 0^\circ\) រួចអានលេខត្រង់ជ្រុងមួយទៀត ៖
2.2. ការសង់មុំដោយប្រើដែកឈាន
ឧទាហរណ៍ ៖ គេឱ្យមុំ \(\displaystyle xOy\) មួយ ។ សង់មុំ \(\displaystyle A'O'B'\) មួយដែលមានកំពូល \(\displaystyle O'\) ឱ្យប៉ុននឹងមុំ \(\displaystyle xOy\) ។
ផ្តិតចម្លងមុំ \(\displaystyle xOy\) ហើយយកទៅដាក់ ដោយឱ្យកំពូល \(\displaystyle O\) ត្រួតលើចំណុច \(\displaystyle O'\) រួចយកខ្មៅដៃគូសតាមជ្រុង \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oy\) នោះគេបានមុំថ្មី \(\displaystyle A'O'B'\) តាមបម្រាប់ ។
សង់មុំមួយដោយប្រើដែកឈានឱ្យប៉ុនមុំមួយទៀត ។
- ក. គូសធ្នូនៃរង្វង់ដែលមានផ្ចិត \(\displaystyle O\) ឱ្យកាត់ជ្រុងនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ត្រង់ \(\displaystyle M\) និង \(\displaystyle N\) ។ (រក្សារង្វះដែកឈាន)
- ខ. គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle At\) និងធ្នូរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle A\) កាំស្មើ \(\displaystyle OM\) ឱ្យកាត់ \(\displaystyle At\) ត្រង់ \(\displaystyle B\) ។
- គ. ប្រើដែកឈានវាស់ប្រវែង \(\displaystyle NM\) ។ (រក្សារង្វះដែកឈាន)
- ឃ. គូសធ្នូរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle B\) កាំស្មើនឹង \(\displaystyle NM\) (រក្សារង្វះដែកឈានដូច គ)
- ង. ធ្នូរង្វង់ទាំងពីរកាត់គ្នាត្រង់ចំណុច \(\displaystyle C\) ។ គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Az\) កាត់តាមចំណុច \(\displaystyle C\) ។ ដូច្នេះគេបានមុំ \(\displaystyle \angle zAt\) ប៉ុន \(\displaystyle \angle CAB\) ។
និយមន័យ មុំពីរប៉ុនគ្នា គឺមុំពីរត្រួតស៊ីគ្នា ឬមានរង្វាស់ស្មើគ្នា ។
សង់មុំខាងក្រោមឡើងវិញ ដោយប្រើដែកឈាន ។
មើលចម្លើយ
សម្រាប់មុំនីមួយៗ ធ្វើតាមជំហានដូចលំហាត់គំរូខាងលើ ៖
- គូសកន្លះបន្ទាត់ថ្មីមួយ ដែលមានគល់ជាកំពូលមុំថ្មី
- គូសធ្នូដែលមានផ្ចិតត្រង់កំពូលមុំដើម កាត់ជ្រុងទាំងពីរនៃមុំដើមត្រង់ \(\displaystyle M\) និង \(\displaystyle N\) រួចគូសធ្នូកាំដូចគ្នាមានផ្ចិតត្រង់កំពូលថ្មី កាត់កន្លះបន្ទាត់ថ្មីត្រង់ \(\displaystyle B\)
- ដាក់ដែកឈានវាស់ \(\displaystyle MN\) រួចគូសធ្នូផ្ចិត \(\displaystyle B\) កាំ \(\displaystyle MN\) កាត់ធ្នូមុនត្រង់ \(\displaystyle C\)
- គូសកន្លះបន្ទាត់ពីកំពូលថ្មីកាត់តាម \(\displaystyle C\) ។
មុំដែលបានមានរង្វាស់ស្មើនឹងមុំដើម ។
3. ប្រមាណវិធីលើមុំ
3.1. មុំជាប់
ឧទាហរណ៍ ៖ គេឱ្យមុំ \(\displaystyle xOy\) និង \(\displaystyle yOz\) មានកំពូលរួម \(\displaystyle O\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយនៅសងខាងជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ។ គេថា \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) ជាមុំជាប់គ្នា ។
តាមរូបខាងក្រោម តើរូបមួយណាជាមុំជាប់? គូសសញ្ញា \(\displaystyle \checkmark\) ក្នុងប្រអប់ ។
- ក. \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) \(\displaystyle \square\)
- ខ. \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOt\) \(\displaystyle \square\)
- គ. \(\displaystyle \angle gOk\) និង \(\displaystyle \angle hOj\) \(\displaystyle \square\)
- ក. មានកំពូលរួម \(\displaystyle O\) ជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយនៅសងខាងជ្រុងរួម ដូចនេះជាមុំជាប់ ។ \(\displaystyle \checkmark\)
- ខ. \(\displaystyle \angle yOt\) ត្រួតលើ \(\displaystyle \angle xOy\) (ជ្រុង \(\displaystyle Ot\) នៅខាងក្នុង \(\displaystyle \angle xOy\)) ដូចនេះមិនមែនមុំជាប់ទេ ។
- គ. មុំទាំងពីរមិនមានកំពូលរួម និងជ្រុងរួមទេ ដូចនេះមិនមែនមុំជាប់ទេ ។
តើមុំជាប់នៃ \(\displaystyle \angle xOt\) ជាមុំអ្វី? (យោងតាមរូបខាងក្រោម)
មើលចម្លើយ
មុំជាប់នៃ \(\displaystyle \angle xOt\) គឺ \(\displaystyle \angle tOy\) ដែលរួមជាមួយ \(\displaystyle \angle xOt\) បានមុំរាប \(\displaystyle \angle xOy=180^\circ\) ។ ដោយ \(\displaystyle \angle xOt\) ជាមុំស្រួច នោះ \(\displaystyle \angle tOy=180^\circ-\angle xOt\) ធំជាង \(\displaystyle 90^\circ\) ។
ដូចនេះ ជាមុំទាល ។
3.2. ប្រមាណវិធីលើមុំ
3.2.1. វិធីបូក ដកមុំ
- ផលបូកមុំពីរជាមុំមួយ បានដោយយកមុំទាំងពីរដាក់ឱ្យជាប់គ្នា ហើយលុបជ្រុងរួមចោល
- ផលសងមុំពីរ ជាមុំដែលគេយកទៅបូកនឹងមុំទី \(\displaystyle 2\) ដើម្បីឱ្យបានមុំទី \(\displaystyle 1\) ។
សង់មុំឡើងវិញឱ្យបានជាមុំជាប់គ្នា ហើយគណនាផលបូកមុំខាងក្រោម ៖
សង់ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOk\) ជាប់គ្នា នោះគេបាន
ដូច្នេះរង្វាស់មុំ \(\displaystyle \angle xOk=60^\circ\) ។
3.2.2. វិធីគុណ ចែកមុំនឹងមួយចំនួន
គេថា \(\displaystyle \angle CXE\) ជាទ្វេគុណនៃ \(\displaystyle \angle AOB\) ឬ \(\displaystyle \angle AOB\) ជាកន្លះនៃ \(\displaystyle \angle CXE\) ។
គេថា \(\displaystyle \angle CXE\) ជាត្រីគុណនៃ \(\displaystyle \angle AOB\) ឬ \(\displaystyle \angle AOB\) ជា \(\displaystyle \frac{1}{3}\) នៃ \(\displaystyle \angle CXE\) ។
\(\displaystyle \angle CXE\) ជាផលបូករវាងមុំបីដែលមុំនីមួយៗមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle \frac{1}{2}\angle AOB\) ៖
បំពេញតារាងមុំខាងក្រោមគិតជាដឺក្រេ ៖
| រូបភាព | \(\displaystyle \angle ABC\) | \(\displaystyle \angle CBT\) | \(\displaystyle \angle ABT\) |
| ក. | \(\displaystyle 27^\circ\) | \(\displaystyle \dots\) | \(\displaystyle 19^\circ\) |
| ខ. | \(\displaystyle 77^\circ\) | \(\displaystyle 46^\circ\) | \(\displaystyle \dots\) |
| គ. | \(\displaystyle 69^\circ\) | \(\displaystyle \dots\) | \(\displaystyle 35^\circ\) |
| ឃ. | \(\displaystyle \dots\) | \(\displaystyle 70^\circ\) | \(\displaystyle 12^\circ\) |
| ង. | \(\displaystyle 81^\circ\) | \(\displaystyle 35^\circ\) | \(\displaystyle \dots\) |
មើលចម្លើយ
ដោយ \(\displaystyle \angle ABC=\angle CBT+\angle ABT\) ៖
ដូចនេះ ក. \(\displaystyle 8^\circ\) ខ. \(\displaystyle 31^\circ\) គ. \(\displaystyle 34^\circ\) ឃ. \(\displaystyle 82^\circ\) ង. \(\displaystyle 46^\circ\) ។
4. ការសង់កន្លះបន្ទាត់ពុះមុំដោយប្រើបន្ទាត់និងដែកឈាន
ឧទាហរណ៍ ៖ គេកាត់យក \(\displaystyle \angle xOy\) មួយធ្វើពីក្រដាស រួចបត់មុំយ៉ាងណាឱ្យជ្រុង \(\displaystyle Ox\) ត្រួតស៊ីនឹងជ្រុង \(\displaystyle Oy\) ផ្នត់ដែលបត់បាននោះ គេសន្មតថាជ្រុង \(\displaystyle Ot\) នោះគេបាន \(\displaystyle \angle xOt\) និង \(\displaystyle \angle tOy\) ប៉ុនគ្នាព្រោះវាត្រួតស៊ីគ្នា ។ គេបាន \(\displaystyle Ot\) ជាកន្លះបន្ទាត់ពុះ នៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ។
សង់កន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ot\) ពុះ \(\displaystyle \angle xOy\) ដោយប្រើបន្ទាត់និងដែកឈាន ។
របៀបសង់កន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ot\) ពុះ \(\displaystyle \angle xOy\) គឺ
- ក. គូសធ្នូនៃរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle O\) ឱ្យកាត់តាមជ្រុងនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ត្រង់ចំណុច \(\displaystyle A\) និង \(\displaystyle B\) ។
- ខ. គូសធ្នូនៃរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle B\) មានកាំរង្វង់ធំជាង \(\displaystyle \frac{1}{2}AB\) (ដោយរក្សារង្វះដែកឈានឱ្យនៅដដែល) ។
- គ. គូសធ្នូនៃរង្វង់ផ្ចិត \(\displaystyle A\) និងកាំមានរង្វាស់ដូចសំណង់ (ខ.) ។ ធ្នូទាំងពីរកាត់គ្នាត្រង់ចំណុច \(\displaystyle t\) ។ គូសភ្ជាប់ \(\displaystyle Ot\) គេបានកន្លះបន្ទាត់ពុះនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) តាមបម្រាប់ ។
សង់កន្លះបន្ទាត់ពុះមុំខាងក្រោម ៖
មើលចម្លើយ
សម្រាប់មុំនីមួយៗ ធ្វើតាមជំហាន ៖
- គូសធ្នូផ្ចិតត្រង់កំពូលមុំ កាត់ជ្រុងទាំងពីរត្រង់ \(\displaystyle A\) និង \(\displaystyle B\)
- គូសធ្នូផ្ចិត \(\displaystyle A\) និងធ្នូផ្ចិត \(\displaystyle B\) កាំដូចគ្នា (ធំជាង \(\displaystyle \frac{1}{2}AB\)) កាត់គ្នាត្រង់ចំណុចមួយក្នុងមុំ
- គូសកន្លះបន្ទាត់ពីកំពូលមុំកាត់តាមចំណុចប្រសព្វនោះ ។
កន្លះបន្ទាត់នោះពុះមុំជាពីរមុំស្មើគ្នា ។
4.1. មុំបំពេញ មុំបន្ថែម និងមុំទល់កំពូល
ឧទាហរណ៍ ៖ គេមានមុំដូចខាងក្រោម ៖
មុំបំពេញ ៖ មុំពីរបំពេញគ្នា កាលណាផលបូករង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 90^\circ\) ។
\(\displaystyle \angle A\) ជាមុំបំពេញនៃ \(\displaystyle \angle B\) ហើយ \(\displaystyle \angle B\) ជាមុំបំពេញនៃ \(\displaystyle \angle A\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle A+\angle B=25^\circ+65^\circ=90^\circ\) ។
មុំបន្ថែម ៖ មុំពីរបន្ថែមគ្នា កាលណាផលបូករង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 180^\circ\) ។
\(\displaystyle \angle M\) ជាមុំបន្ថែមនៃ \(\displaystyle \angle N\) ហើយ \(\displaystyle \angle N\) ជាមុំបន្ថែមនៃ \(\displaystyle \angle M\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle M+\angle N=150^\circ+30^\circ=180^\circ\) ។
មុំទល់កំពូល ៖ គឺជាមុំពីរមានជ្រុងនីមួយៗនៃមុំមួយដែលជាបន្លាយនៃជ្រុងនីមួយៗនៃមុំមួយទៀត ។
\(\displaystyle \angle O_1\) និង \(\displaystyle \angle O_3\) ជាមុំទល់កំពូល ហើយ \(\displaystyle \angle O_2\) និង \(\displaystyle \angle O_4\) ជាមុំទល់កំពូល ។ គេបាន \(\displaystyle \angle O_1=\angle O_3\) និង \(\displaystyle \angle O_2=\angle O_4\) ។
គេឱ្យ \(\displaystyle \angle a=25^\circ,\ \angle b=40^\circ,\ \angle c=135^\circ,\ \angle d=155^\circ,\ \angle k=50^\circ,\ \angle g=45^\circ,\ \angle h=65^\circ\) ។ តើមុំណាខ្លះជាមុំបំពេញ ហើយមុំណាខ្លះជាមុំបន្ថែម ?
មុំបំពេញ ជាមុំដែលបូកគ្នាបាន \(\displaystyle 90^\circ\) ៖
\[\angle b+\angle k=40^\circ+50^\circ=90^\circ, \qquad \angle a+\angle h=25^\circ+65^\circ=90^\circ\]គឺ \(\displaystyle \angle b\) និង \(\displaystyle \angle k\) ហើយ \(\displaystyle \angle a\) និង \(\displaystyle \angle h\) ។
មុំបន្ថែម ជាមុំដែលបូកគ្នាបាន \(\displaystyle 180^\circ\) ៖
\[\angle c+\angle g=135^\circ+45^\circ=180^\circ, \qquad \angle a+\angle d=25^\circ+155^\circ=180^\circ\]គឺ \(\displaystyle \angle c\) និង \(\displaystyle \angle g\) ហើយ \(\displaystyle \angle a\) និង \(\displaystyle \angle d\) ។
គេឱ្យ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) ហើយ \(\displaystyle Oh\) និង \(\displaystyle Ot\) ជាកន្លះបន្ទាត់ពុះរៀងគ្នានៃមុំទាំងពីរ ។ គូសរូបនេះឡើងវិញ រួចបង្ហាញថា \(\displaystyle \angle hOt=90^\circ\) ។
មើលចម្លើយ
ដោយ \(\displaystyle Oh\) ពុះ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle Ot\) ពុះ \(\displaystyle \angle yOz\) ៖
ដោយ \(\displaystyle x, O, z\) រត់ត្រង់គ្នា នោះ \(\displaystyle \angle xOy+\angle yOz=\angle xOz=180^\circ\) ។
លំហាត់
ក្នុងបណ្តាមុំខាងក្រោម តើមួយណាជាមុំទល់កំពូល ? សរសេរឈ្មោះគូមុំទល់កំពូល ។
មើលដំណោះស្រាយ
មុំទល់កំពូល កើតពីបន្ទាត់ត្រង់ពីរកាត់គ្នា ដែលជ្រុងមួយនៃមុំនីមួយៗជាបន្លាយនៃជ្រុងមួយនៃមុំមួយទៀត ។
- រូប (១) ៖ មានបន្ទាត់ត្រង់តែមួយគឺ \(\displaystyle xz\) ចំណែក \(\displaystyle Oh\) និង \(\displaystyle Oy\) មិនជាបន្លាយគ្នាទេ ដូចនេះមិនមានមុំទល់កំពូលទេ ។
រូប (២) ៖ បន្ទាត់ \(\displaystyle cm\) និង \(\displaystyle fs\) កាត់គ្នាត្រង់ \(\displaystyle I\) ។ គូមុំទល់កំពូលគឺ
\[\angle cIs \text{ និង } \angle mIf, \qquad \angle cIf \text{ និង } \angle mIs\]រូប (៣) ៖ បន្ទាត់ \(\displaystyle wd\) និង \(\displaystyle ab\) កាត់គ្នាត្រង់ \(\displaystyle I\) ។ គូមុំទល់កំពូលគឺ
\[\angle wIb \text{ និង } \angle dIa, \qquad \angle wIa \text{ និង } \angle dIb\]- រូប (៤) ៖ មិនមានបន្ទាត់ត្រង់ពីរកាត់គ្នាទេ ដូចនេះមិនមានមុំទល់កំពូលទេ ។
ដូចនេះ រូប (២) និងរូប (៣) មានមុំទល់កំពូល ។
បំពេញឃ្លាខាងក្រោម ៖
- ក. រង្វាស់នៃមុំស្រួចត្រូវស្ថិតនៅចន្លោះ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
- ខ. រង្វាស់នៃមុំទាលត្រូវស្ថិតនៅចន្លោះ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
- គ. មុំកែងមួយមានរង្វាស់ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
- ឃ. មុំរាបមួយមានរង្វាស់ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
- ង. មុំសូន្យមួយមានរង្វាស់ \(\displaystyle \dots^\circ\) និង \(\displaystyle \dots^\circ\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
- ក. មុំស្រួចធំជាង \(\displaystyle 0^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 90^\circ\) ដូចនេះនៅចន្លោះ \(\displaystyle 0^\circ\) និង \(\displaystyle 90^\circ\) ។
- ខ. មុំទាលធំជាង \(\displaystyle 90^\circ\) តែតូចជាង \(\displaystyle 180^\circ\) ដូចនេះនៅចន្លោះ \(\displaystyle 90^\circ\) និង \(\displaystyle 180^\circ\) ។
- គ. មុំកែងមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 90^\circ\) ។
- ឃ. មុំរាបមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 180^\circ\) ។
- ង. មុំសូន្យមានរង្វាស់ស្មើនឹង \(\displaystyle 0^\circ\) ។
គេមានមុំស្រួចមួយ តើអ្នកត្រូវធ្វើយ៉ាងដូចម្តេចដើម្បីឱ្យបានមុំមួយជា
- ក. មុំជាប់បំពេញ
- ខ. មុំជាប់បន្ថែម ។
មើលដំណោះស្រាយ
តាង \(\displaystyle \angle xOy\) ជាមុំស្រួចដែលគេមាន ។
- ក.
គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Oz\) កែងនឹង \(\displaystyle Ox\) ហើយនៅខាង \(\displaystyle Oy\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle yOz=90^\circ-\angle xOy\) ជាប់នឹង \(\displaystyle \angle xOy\) ដោយមានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយ
\[\angle xOy+\angle yOz=90^\circ\]ដូចនេះ \(\displaystyle \angle yOz\) ជាមុំជាប់បំពេញនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ។
- ខ.
បន្លាយកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ox\) ទៅខាងនោះទៀតបានកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ox'\) ។ គេបាន \(\displaystyle \angle yOx'=180^\circ-\angle xOy\) ជាប់នឹង \(\displaystyle \angle xOy\) ដោយមានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយ
\[\angle xOy+\angle yOx'=180^\circ\]ដូចនេះ \(\displaystyle \angle yOx'\) ជាមុំជាប់បន្ថែមនៃ \(\displaystyle \angle xOy\) ។
គូសកន្លះបន្ទាត់បី \(\displaystyle Ox\), \(\displaystyle Oy\), \(\displaystyle Oz\) ទៅតាមទិសដៅទ្រនិចនាឡិកា ។
- ក. តើ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle xOz\) ជាប់គ្នាឬទេ ព្រោះអ្វី ?
- ខ. សំណួរដដែលចំពោះ \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) រួចចំពោះ \(\displaystyle \angle xOz\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
តាមទិសដៅទ្រនិចនាឡិកា កន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Oy\) នៅចន្លោះ \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oz\) ។ មុំជាប់ត្រូវមានកំពូលរួម ជ្រុងរួម និងនៅសងខាងជ្រុងរួម ។
- ក. \(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle xOz\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Ox\) ប៉ុន្តែ \(\displaystyle Oy\) នៅខាងក្នុង \(\displaystyle \angle xOz\) ដូចនេះមុំទាំងពីរនៅម្ខាងជ្រុងរួមដូចគ្នា (ត្រួតគ្នា) ។ ដូចនេះមិនជាប់គ្នាទេ ។
- ខ.
\(\displaystyle \angle xOy\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oy\) ហើយ \(\displaystyle Ox\) និង \(\displaystyle Oz\) នៅសងខាង \(\displaystyle Oy\) ។ ដូចនេះជាប់គ្នា ។
\(\displaystyle \angle xOz\) និង \(\displaystyle \angle yOz\) មានជ្រុងរួម \(\displaystyle Oz\) ប៉ុន្តែ \(\displaystyle Oy\) នៅខាងក្នុង \(\displaystyle \angle xOz\) ដូចនេះត្រួតគ្នា ។ ដូចនេះមិនជាប់គ្នាទេ ។
គណនារង្វាស់ \(\displaystyle \angle x\) និង \(\displaystyle \angle y\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
- \(\displaystyle \angle x\)
មុំ \(\displaystyle x\) និងមុំ \(\displaystyle 30^\circ\) ជាមុំជាប់គ្នានៅលើបន្ទាត់ត្រង់មួយ ដូចនេះបូកគ្នាបាន \(\displaystyle 180^\circ\) ៖
\[\begin{aligned} \angle x+30^\circ &= 180^\circ \\ \angle x &= 180^\circ-30^\circ \\ &= 150^\circ \end{aligned}\] - \(\displaystyle \angle y\)
ជ្រុងមួយជាមុំកែង \(\displaystyle 90^\circ\) ដែលមានមុំ \(\displaystyle 20^\circ\) និងមុំ \(\displaystyle y\) បូកគ្នា ៖
\[\begin{aligned} \angle y+20^\circ &= 90^\circ \\ \angle y &= 90^\circ-20^\circ \\ &= 70^\circ \end{aligned}\]
ដូចនេះ \(\displaystyle \angle x=150^\circ\) និង \(\displaystyle \angle y=70^\circ\) ។
- \(\displaystyle \angle x\)
គេមាន \(\displaystyle \angle AOC=90^\circ\) និង \(\displaystyle \angle BOD=60^\circ\) ។ គណនា \(\displaystyle \angle BOC\) និង \(\displaystyle \angle AOB\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
តាមរូប \(\displaystyle OC\) ជាកន្លះបន្ទាត់ពុះ \(\displaystyle \angle BOD\) (មុំ \(\displaystyle \angle BOC\) និង \(\displaystyle \angle COD\) មានសញ្ញាស្មើគ្នា) ។
\[\begin{aligned} \angle BOC &= \frac{\angle BOD}{2} \\ &= \frac{60^\circ}{2} \\ &= 30^\circ \end{aligned}\]ដោយ \(\displaystyle \angle AOC=\angle AOB+\angle BOC\) ៖
\[\begin{aligned} \angle AOB &= \angle AOC-\angle BOC \\ &= 90^\circ-30^\circ \\ &= 60^\circ \end{aligned}\]ដូចនេះ \(\displaystyle \angle BOC=30^\circ\) និង \(\displaystyle \angle AOB=60^\circ\) ។
ខ្លឹមសារ៖ សៀវភៅពុម្ពគណិតវិទ្យាថ្នាក់ទី៧ របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា · វាយអត្ថបទ គូររូបភាពឡើងវិញ និងរៀបចំលើអនឡាញដោយលោកគ្រូ សាន សុខលី សម្រាប់ការសិក្សាដោយឥតគិតថ្លៃ និងមិនរកប្រាក់ចំណេញ។ មិនមែនជាការបោះពុម្ពផ្លូវការរបស់ក្រសួងទេ។