វត្ថុបំណង
- ប្រើបន្ទាត់ស្របដើម្បីចែកអង្កត់ជាចំណែកប៉ុនគ្នា
- ប្រើទ្រឹស្ដីបទតាលែសដើម្បីគណនារង្វាស់អង្កត់
- អនុវត្តទ្រឹស្ដីបទតាលែសក្នុងត្រីកោណនិង ចតុកោណពាយ ។
1. បន្ទាត់ស្របនិងខ្នាត់
ឧទាហរណ៍ : គេមានបន្ទាត់ស្របបួន \(\displaystyle (AA')\) , \(\displaystyle (BB')\) , \(\displaystyle (CC')\) និង \(\displaystyle (DD')\) កាត់បន្ទាត់ពីរ \(\displaystyle d_1\) និង \(\displaystyle d_2\) ហៅថា ខ្នាត់ ។ នៅលើខ្នាត់ \(\displaystyle d_1\) បើ \(\displaystyle AB = BC = CD\) នោះគេក៏បាន \(\displaystyle A'B' = B'C' = C'D'\) នៅលើ \(\displaystyle d_2\) ដែរ ។
បើគេគូសអង្កត់ \(\displaystyle AE\) , \(\displaystyle BF\) និង \(\displaystyle CG\) ឱ្យស្របនឹងបន្ទាត់ \(\displaystyle d_2\) តាមលក្ខណៈប្រលេឡូក្រាម គេបាន \(\displaystyle AE = A'B'\) , \(\displaystyle BF = B'C'\) , \(\displaystyle CG = C'D'\) ។ ម្យ៉ាងវិញទៀតតាមករណីប៉ុនគ្នា (ម.ជ.ម) ត្រីកោណ \(\displaystyle ABE\) , \(\displaystyle BCF\) , \(\displaystyle CDG\) ជាត្រីកោណប៉ុនគ្នា ។ វិបាកយើងបាន \(\displaystyle AE = BF = CG\) ។ ដូចនេះ \(\displaystyle A'B' = B'C' = C'D'\) ។
បន្ទាត់ស្របដែលកាត់ដោយខ្នាត់បែបនេះហៅថា បន្ទាត់ស្របស្មើចម្ងាយ ។
បើបន្ទាត់ស្របកំណត់នៅលើខ្នាត់មួយបានអង្កត់ប៉ុនគ្នា នោះវាកំណត់នៅលើខ្នាត់ផ្សេងទៀតក៏បានអង្កត់ប៉ុនគ្នាដែរ ។
លំហាត់គំរូទី 1 : ក្នុងរូបគេមានបន្ទាត់ \(\displaystyle \Delta_1\) , \(\displaystyle \Delta_2\) , \(\displaystyle \Delta_3\) ជាបន្ទាត់ស្របគ្នា ។ បើ \(\displaystyle AC = 4\text{cm}\) ចូរគណនាប្រវែង \(\displaystyle AB\) និង \(\displaystyle BC\) ។
ចម្លើយ : គណនាប្រវែង \(\displaystyle AB\) និង \(\displaystyle BC\) ។ ដោយ \(\displaystyle \Delta_1\) , \(\displaystyle \Delta_2\) , \(\displaystyle \Delta_3\) មិនកំណត់បានអង្កត់ប៉ុនគ្នានៅលើខ្នាត់ \(\displaystyle d_1\) ក្នុងករណីនេះគេត្រូវគូសបន្ទាត់ស្របចំនួន 3 បន្ថែមទៀតដើម្បីប្រែក្លាយវាឱ្យបានបន្ទាត់ស្របស្មើចម្ងាយ ហើយនៅលើខ្នាត់ \(\displaystyle d_2\) គេក៏បានអង្កត់ចំនួន 5 ប៉ុនគ្នាដែរដែលអង្កត់នីមួយៗមានប្រវែងស្មើនឹង \(\displaystyle \frac{4}{5} = 0.8\text{cm}\) នាំឱ្យ \(\displaystyle AB = 2 \times 0.8 = 1.6\text{cm}\) និង \(\displaystyle BC = 3 \times 0.8 = 2.4\text{cm}\) ។
លំហាត់គំរូទី 2 : គេមានអង្កត់ \(\displaystyle AB\) មួយ ។ ចូរចែកអង្កត់ \(\displaystyle AB\) ជាបីផ្នែកប៉ុនគ្នា ។
ចម្លើយ : ដោយគេពុំអាចប្រើម៉ែត្រដើម្បីចែក \(\displaystyle AB\) ជាបីឯកតាបាន នោះគេត្រូវសង់កន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ax\) ដោយប្រើម៉ែត្រដើម្បីចែកនៅលើកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ax\) ឱ្យបានជាបីចំណែកប៉ុនគ្នាកំណត់ដោយចំណុច \(\displaystyle C\) , \(\displaystyle D\) និង \(\displaystyle E\) ។ ភ្ជាប់ \(\displaystyle BE\) រួចគូសបន្ទាត់ចេញពីចំណុច \(\displaystyle D\) និង \(\displaystyle C\) ឱ្យស្របនឹង \(\displaystyle (EB)\) កាត់អង្កត់ \(\displaystyle AB\) ត្រង់ \(\displaystyle D'\) និង \(\displaystyle C'\) ។ យើងបាន \(\displaystyle AC' = C'D' = D'B\) ។ ធ្វើយ៉ាងនេះមានន័យថាគេបានចែក \(\displaystyle AB\) ជាបីផ្នែកប៉ុនគ្នា ។
ប្រតិបត្តិ : \(\displaystyle P\) ជាចំណុចមួយនៃអង្កត់ \(\displaystyle AB\) ។ ចូរសង់ \(\displaystyle P\) ដើម្បីឱ្យបាន \(\displaystyle \frac{AP}{AB} = \frac{2}{5}\) ។
2. ទ្រឹស្ដីបទតាលែស
ឧទាហរណ៍ទី 1 : គេមានបន្ទាត់ \(\displaystyle AA'\) , \(\displaystyle BB'\) , \(\displaystyle CC'\) ជាបន្ទាត់ស្របគ្នានៅលើខ្នាត់ \(\displaystyle d_1\) ។ បើ \(\displaystyle AB = a\) និង \(\displaystyle BC = 3a\) នោះផលធៀប \(\displaystyle \frac{AB}{BC} = \frac{a}{3a} = \frac{1}{3}\) ។
នោះយើងនឹងស្រាយបញ្ជាក់ថានៅលើខ្នាត់ \(\displaystyle d_2\) ក៏មានផលធៀប \(\displaystyle \frac{A'B'}{B'C'} = \frac{1}{3}\) ដែរ ។ ឧបមាថា \(\displaystyle A'B' = b\) នោះគេគូសបន្ទាត់ស្របស្មើចម្ងាយពីរបន្ថែមទៀត យើងបាន \(\displaystyle B'C' = 3b\) ហើយមានផលធៀប \(\displaystyle \frac{A'B'}{B'C'} = \frac{b}{3b} = \frac{1}{3}\) ដូចនេះ \(\displaystyle \frac{AB}{BC} = \frac{A'B'}{B'C'} = \frac{1}{3}\) ។
ឧទាហរណ៍ទី 2 : គេមានបន្ទាត់ស្រប \(\displaystyle AA'\) , \(\displaystyle BB'\) , \(\displaystyle CC'\) កាត់ខ្នាត់ \(\displaystyle d_1\) និង \(\displaystyle d_2\) បានអង្កត់សមាមាត្រ \(\displaystyle \frac{AB}{BC} = \frac{A'B'}{B'C'}\) បើគេប្ដូរតួមធ្យមនៃសមាមាត្រ \(\displaystyle \frac{AB}{BC} = \frac{A'B'}{B'C'}\) គេបាន \(\displaystyle \frac{AB}{A'B'} = \frac{BC}{B'C'} \quad (1)\)
តាម (1) គេអាចសរសេរ \(\displaystyle \frac{AB}{A'B'} = \frac{BC}{B'C'} = \frac{AB + BC}{A'B' + B'C'} = \frac{AC}{A'C'} \quad (2)\) តាមទំនាក់ទំនង (1) និង (2) យើងបាន \(\displaystyle \frac{AB}{A'B'} = \frac{BC}{B'C'} = \frac{AC}{A'C'}\)
បើបន្ទាត់ \(\displaystyle AA' \parallel BB' \parallel CC'\) គេបាន \(\displaystyle \frac{AB}{A'B'} = \frac{BC}{B'C'} = \frac{AC}{A'C'}\) ។
បើបន្ទាត់ច្រើនស្របគ្នានៅលើខ្នាត់ពីរកំណត់បានអង្កត់សមាមាត្រគ្នា ។
លំហាត់គំរូទី 1 : គេឱ្យបន្ទាត់ \(\displaystyle AA' \parallel BB' \parallel CC'\) ដែលមាន \(\displaystyle AB = 2\text{cm}\) , \(\displaystyle BC = 3\text{cm}\) និង \(\displaystyle A'B' = 2.5\text{cm}\) ។ ចូរគណនា \(\displaystyle B'C'\) ។
ចម្លើយ : គណនា \(\displaystyle B'C'\) តាមទ្រឹស្ដីបទតាលែសគេបាន
ដូចនេះ \(\displaystyle B'C' = 3.75\text{cm}\) ។
លំហាត់គំរូទី 2 : គេមាន \(\displaystyle \Delta_1\) និង \(\displaystyle \Delta_2\) ជាបន្ទាត់ស្របគ្នា ។ ចូរគណនាតម្លៃ \(\displaystyle x\) គិតជា \(\displaystyle \text{cm}\) ។
ចម្លើយ : គណនាតម្លៃ \(\displaystyle x\) គិតជា \(\displaystyle \text{cm}\)
នាំឱ្យ \(\displaystyle x = \sqrt{3}\) \(\displaystyle \approx 1.7\text{cm}\) ដូចនេះ \(\displaystyle x \approx 1.7\text{cm}\) ។
ប្រតិបត្តិ : គេមាន \(\displaystyle \Delta_1\) , \(\displaystyle \Delta_2\) , \(\displaystyle \Delta_3\) , \(\displaystyle \Delta_4\) ជាបន្ទាត់ស្របគ្នា ។ ចូរគណនាតម្លៃ \(\displaystyle x\) និង \(\displaystyle y\) ។
3. អនុវត្តន៍ក្នុងត្រីកោណនិងចតុកោណ
3.1. អនុវត្តន៍ក្នុងត្រីកោណ
ឧទាហរណ៍ទី 1 : គេមានត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) បើគេគូសបន្ទាត់ \(\displaystyle EF\) មួយស្របទៅនឹងជ្រុងមួយនៃត្រីកោណហើយកាត់ជ្រុងពីរទៀត ។
តាមទ្រឹស្ដីបទតាលែសគេបាន \(\displaystyle EF \parallel BC\) នោះ \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC}\) ។
ឧទាហរណ៍ទី 2 : គេមានត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) និងបន្ទាត់ \(\displaystyle EF\) មួយដែល \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC}\) ។ យើងនឹងស្រាយបញ្ជាក់ថា \(\displaystyle EF \parallel BC\) ។ តាមចំណុច \(\displaystyle E\) គូសបន្ទាត់មួយស្របនឹង \(\displaystyle BC\) កាត់អង្កត់ \(\displaystyle AC\) ត្រង់ចំណុច \(\displaystyle F'\) តាមទ្រឹស្ដីបទតាលែសបើ \(\displaystyle EF' \parallel BC\) គេបាន \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF'}{AC} \quad (1)\) \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC} \quad (2)\)
តាមទំនាក់ទំនង (1) និង (2) យើងបាន \(\displaystyle \frac{AF'}{AC} = \frac{AF}{AC}\) , \(\displaystyle AF' = AF\) តាមចំណុច \(\displaystyle E\) គេអាចគូសបានបន្ទាត់ស្របតែមួយគត់ដែលស្របនឹង \(\displaystyle BC\) ដូចនេះ \(\displaystyle F'\) ត្រួតលើ \(\displaystyle F\) ។ ហេតុនេះ \(\displaystyle EF \parallel BC\) ។
\(\displaystyle EF\) ជាបន្ទាត់កាត់ជ្រុងពីរនៃត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) ។ បើ \(\displaystyle EF \parallel BC\) នោះ \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC}\) ។
ច្រាសមកវិញ : បើ \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC}\) នោះ \(\displaystyle EF \parallel BC\) ។
ឧទាហរណ៍ទី 3 : គេមានត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) ដែល \(\displaystyle EF \parallel BC\) យើងនឹងស្រាយបញ្ជាក់ថា \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC} = \frac{EF}{BC}\) បើ \(\displaystyle EF \parallel BC\) យើងបាន \(\displaystyle \frac{AE}{AF} = \frac{AB}{AC}\) ឬ \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC} \quad (1)\) ម្យ៉ាងទៀតគេគូស \(\displaystyle EN \parallel AC\) នោះ \(\displaystyle NC = EF\) , \(\displaystyle EN \parallel FC\)
យើងបាន \(\displaystyle \frac{BC}{AB} = \frac{NC}{AE}\) , \(\displaystyle \frac{BC}{AB} = \frac{EF}{AE}\) ឫ \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{EF}{BC} \quad (2)\) តាមទំនាក់ទំនង (1) និង (2) យើងបាន \(\displaystyle \frac{AE}{AB} = \frac{AF}{AC} = \frac{EF}{BC}\) ។
បើបន្ទាត់ស្របទៅនឹងជ្រុងមួយនៃត្រីកោណផ្គុំជាមួយជ្រុងពីរទៀត បានត្រីកោណថ្មីមួយដែលត្រីកោណទាំងពីរនោះមានជ្រុងសមាមាត្រគ្នា ។
លំហាត់គំរូទី 1 : ក្នុងត្រីកោណមួយមាន \(\displaystyle AB \parallel DC\) ។ ចូរគណនាតម្លៃ \(\displaystyle x\) គិតជា \(\displaystyle \text{cm}\) ។
ចម្លើយ : គណនាតម្លៃ \(\displaystyle x\) គិតជា \(\displaystyle \text{cm}\) ដោយ \(\displaystyle AB \parallel DC\) (សមម្មតិកម្ម) នោះ \(\displaystyle \frac{EA}{EC} = \frac{AB}{CD}\)
ដូចនេះ \(\displaystyle x = 12\text{cm}\) ។
លំហាត់គំរូទី 2 : ក្នុងត្រីកោណ \(\displaystyle PTQ\) ដែល \(\displaystyle PN = 6\) , \(\displaystyle PR = 12\) , \(\displaystyle RT = 4\) និង \(\displaystyle NQ = 2\) ។ ចូរបង្ហាញបញ្ជាក់ថា \(\displaystyle NR \parallel QT\) ។
ចម្លើយ : ស្រាយបញ្ជាក់ថា \(\displaystyle NR \parallel QT\) គេមាន \(\displaystyle \frac{PN}{NQ} = \frac{6}{2} = 3 \quad (1)\) តែ \(\displaystyle \frac{PR}{RT} = \frac{12}{4} = 3 \quad (2)\) តាមទំនាក់ទំនង (1) និង (2) យើងបាន \(\displaystyle \frac{PR}{NQ} = \frac{PR}{RT}\) ដូចនេះ \(\displaystyle NR \parallel QT\) ។
លំហាត់គំរូទី 3 : គេចង់វាស់កម្ពស់ដើមឈើមួយដើម ។ គេយកបង្គោលមួយដើមមកដាល់ក្នុងម្លប់ដើមឈើនោះហើយគេរំកិលវាដោយដៃ ឱ្យស្រមោលនៃចុងបង្គោល \(\displaystyle E\) និងស្រមោលនៃចុងដើមឈើ \(\displaystyle A\) ត្រួតស៊ីគ្នាត្រង់ចំណុច \(\displaystyle C\) ។ ដោយស្គាល់ប្រវែងបង្គោល \(\displaystyle DE = 1.08\text{m}\) ប្រវែងស្រមោលបង្គោល \(\displaystyle CD = 0.9\text{m}\) និងប្រវែងស្រមោលដើមឈើមានប្រវែង \(\displaystyle CB = 12.45\text{m}\) ។ ចូររកកម្ពស់នៃដើមឈើនោះ ។
ចម្លើយ : គេបាន \(\displaystyle \frac{AB}{DE} = \frac{CB}{CD}\) ឬ \(\displaystyle AB = \frac{CB \times DE}{CD} = \frac{12.45 \times 1.08}{0.9} = 14.94\text{m}\) ។ ដូចនេះ \(\displaystyle AB = 14.94\text{m}\) ។
ប្រតិបត្តិ : គ្រូនាំសិស្សចេញមកក្រៅថ្នាក់ដើម្បីអនុវត្តរង្វាស់កម្ពស់ដើមឈើមួយដើមដែលដិតក្នុងទីធ្លាសាលា ។ ដោយឱ្យសិស្សម្នាក់យកបង្គោលមួយដើមដែលមានប្រវែង \(\displaystyle 1\text{m}\) មកដាក់ក្នុងម្លប់ដើមឈើនោះ ហើយរំកិលឱ្យស្រមោលនៃចុងបង្គោលនិងស្រមោលនៃចុងដើមឈើត្រួតស៊ីគ្នា ។ ចូរគណនាកម្ពស់នៃដើមឈើ ។
3.2. អនុវត្តន៍ក្នុងចតុកោណព្នាយ
ឧទាហរណ៍ទី 1 : គេមានចតុកោណព្នាយ \(\displaystyle ABCD\) ។ បើគេគូសបន្ទាត់ \(\displaystyle EF\) មួយស្របទៅនឹងបាតទាំងពីរនៃចតុកោណព្នាយ ហើយកាត់ជ្រុងពីរទៀតត្រង់ \(\displaystyle E\) និង \(\displaystyle F\) ។
តាមទ្រឹស្តីបទតាលែស \(\displaystyle EF \parallel DC \parallel AB\) នោះគេបាន \(\displaystyle \frac{AE}{AD} = \frac{BF}{BC} , \frac{AD}{AE} = \frac{BC}{BF} , \frac{AD}{DE} = \frac{BC}{CF}\) ។
ឧទាហរណ៍ទី 2 : គេមានអង្កត់ \(\displaystyle EF\) កាត់តាមចំណុចកណ្ដាលនៃជ្រុងមិនស្របនៃចតុកោណព្នាយ \(\displaystyle ABCD\) ។
គេមាន \(\displaystyle \frac{DE}{DA} = \frac{1}{2}\) (\(\displaystyle E\) កណ្ដាលនៃ \(\displaystyle AD\))
ម្យ៉ាងទៀត \(\displaystyle \frac{CF}{CB} = \frac{1}{2}\) (\(\displaystyle F\) កណ្ដាលនៃ \(\displaystyle CB\))
នាំឱ្យ \(\displaystyle \frac{DE}{DA} = \frac{CF}{CB}\)
តាមតាលែសគេបាន \(\displaystyle EF \parallel DC \parallel AB\) ។
បើបន្ទាត់មួយស្របទៅនឹងបាតនៃចតុកោណព្នាយកាត់ជ្រុងមិនស្រប ឬបន្លាយនៃជ្រុងមិនស្របកំណត់បានអង្កត់សមាមាត្រគ្នា ។
ច្រាសមកវិញ : បើបន្ទាត់មួយកាត់ជ្រុងមិនស្រប ឬបន្លាយនៃជ្រុងមិនស្របនៃចតុកោណព្នាយមួយកំណត់បានអង្កត់សមាមាត្រគ្នានោះវាស្របនឹងបាតទាំងពីរ ។
លំហាត់គំរូ : គេឱ្យ \(\displaystyle AB \parallel XY \parallel DC\)
បើ \(\displaystyle AX = 3\text{dm}\) , \(\displaystyle BC = 9\text{dm}\) , \(\displaystyle XD = 8\text{dm}\) ។
ចូរគណនា \(\displaystyle BY\) និង \(\displaystyle YC\) ។
ចម្លើយ : គណនា \(\displaystyle BY\) និង \(\displaystyle YC\)
ដោយ \(\displaystyle AB \parallel XY \parallel DC\) គេបាន \(\displaystyle \frac{BY}{BC} = \frac{AX}{AD}\) ឬ \(\displaystyle BY = \frac{AX \times BC}{AD} = \frac{3 \times 9}{11} \quad (AD = AX + DX = 3 + 8 = 11) = 2.45\text{dm}\) ។
ដោយ \(\displaystyle AB \parallel XY \parallel DC\) គេបាន \(\displaystyle \frac{YC}{XD} = \frac{BC}{AD}\) ឬ \(\displaystyle YC = \frac{XD \times BC}{AD} = \frac{8 \times 9}{11} \quad (AD = AX + XD = 3 + 8 = 11) = 6.54\text{dm}\) ។
ដូចនេះ \(\displaystyle BY = 2.45\text{dm}\) និង \(\displaystyle YC = 6.54\text{dm}\) ។
ប្រតិបត្តិ : ក្នុងត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) គេមាន \(\displaystyle DE \parallel AB\) ។ ចូរបំពេញក្នុងតារាងខាងក្រោម ។
| \(\displaystyle AD\) | \(\displaystyle DC\) | \(\displaystyle BE\) | \(\displaystyle EC\) | |||
| ក. | 3 | 2 | 6 | … | ||
| ខ. | 7 | 3 | … | 5 | ||
| គ. | 2 | … | 3 | 4 | ||
| \(\displaystyle AD\) | \(\displaystyle DC\) | \(\displaystyle AC\) | \(\displaystyle BE\) | \(\displaystyle EC\) | \(\displaystyle BC\) | |
| ឃ. | … | 8 | 20 | … | … | 15 |
| ង. | 12 | … | 30 | 9 | … | … |
លំហាត់
- ចូរចែកអង្កត់ \(\displaystyle AB\) ដែល \(\displaystyle AB = 6\text{cm}\) ជា 5 ចំណែកស្មើគ្នា ។
មើលដំណោះស្រាយ
ចែក \(\displaystyle AB = 6\mathrm{cm}\) ជា \(\displaystyle 5\) ចំណែកស្មើគ្នា ។
\[\text{ប្រវែងចំណែកនីមួយៗ} = \frac{6}{5} = 1.2\mathrm{cm}\]វិធីសង់ (តាមទ្រឹស្តីបទតាលែស)៖
- គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ax\) ណាមួយដែលមិនស្ថិតលើ \(\displaystyle AB\) ។
- លើ \(\displaystyle Ax\) ដៅចំណុច \(\displaystyle A_1, A_2, A_3, A_4, A_5\) ដែលអង្កត់ \(\displaystyle AA_1 = A_1A_2 = \dots = A_4A_5\) ស្មើគ្នា (ឧ. ម្ដង \(\displaystyle 1\mathrm{cm}\)) ។
- ភ្ជាប់ \(\displaystyle A_5B\) ។
- តាម \(\displaystyle A_1, A_2, A_3, A_4\) គូសបន្ទាត់ស្របនឹង \(\displaystyle A_5B\) កាត់ \(\displaystyle AB\) ។ បន្ទាត់ទាំងនេះចែក \(\displaystyle AB\) ជា \(\displaystyle 5\) ចំណែកស្មើគ្នា ។
- ចូរចែកអង្កត់ \(\displaystyle AB\) ដែល \(\displaystyle AB = 11\text{cm}\) ជាអង្កត់សមាមាត្រនឹង 3 4 5 ។
មើលដំណោះស្រាយ
ចែក \(\displaystyle AB = 11\mathrm{cm}\) ជាអង្កត់សមាមាត្រនឹង \(\displaystyle 3\), \(\displaystyle 4\), \(\displaystyle 5\) ។
\[\begin{aligned} 3 + 4 + 5 &= 12 \\ \text{មួយចំណែក} &= \frac{11}{12}\mathrm{cm} \\ \text{អង្កត់ទី១} &= 3\times\frac{11}{12} = \frac{11}{4} = 2.75\mathrm{cm} \\ \text{អង្កត់ទី២} &= 4\times\frac{11}{12} = \frac{11}{3}\approx 3.67\mathrm{cm} \\ \text{អង្កត់ទី៣} &= 5\times\frac{11}{12} = \frac{55}{12}\approx 4.58\mathrm{cm} \end{aligned}\]វិធីសង់ ៖ លើកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ax\) ដៅ \(\displaystyle 12\) ចំណែកស្មើគ្នា ដាក់ \(\displaystyle P\) បន្ទាប់ពីចំណែកទី \(\displaystyle 3\) និង \(\displaystyle Q\) បន្ទាប់ពីចំណែកទី \(\displaystyle 7\) ។ ភ្ជាប់ចំណុចចុងទី \(\displaystyle 12\) ទៅ \(\displaystyle B\) ហើយគូសបន្ទាត់ស្របតាម \(\displaystyle P\) និង \(\displaystyle Q\) ។
- ចូរចែកអង្កត់ \(\displaystyle AB\) ដែល \(\displaystyle AB = 12\text{cm}\) ជាអង្កត់សមាមាត្រនឹង 3 5 7 ។
មើលដំណោះស្រាយ
ចែក \(\displaystyle AB = 12\mathrm{cm}\) ជាអង្កត់សមាមាត្រនឹង \(\displaystyle 3\), \(\displaystyle 5\), \(\displaystyle 7\) ។
\[\begin{aligned} 3 + 5 + 7 &= 15 \\ \text{មួយចំណែក} &= \frac{12}{15} = 0.8\mathrm{cm} \\ \text{អង្កត់ទី១} &= 3\times 0.8 = 2.4\mathrm{cm} \\ \text{អង្កត់ទី២} &= 5\times 0.8 = 4\mathrm{cm} \\ \text{អង្កត់ទី៣} &= 7\times 0.8 = 5.6\mathrm{cm} \end{aligned}\]ផ្ទៀងផ្ទាត់ ៖ \(\displaystyle 2.4 + 4 + 5.6 = 12\) ពិត ។ វិធីសង់ដូចលំហាត់ទី២ ដោយចែកកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Ax\) ជា \(\displaystyle 15\) ចំណែក ។
- គេឱ្យ \(\displaystyle AB = 7\text{cm}\) ចូរកំណត់ចំណុច \(\displaystyle C\) ដែលចែកអង្កត់ \(\displaystyle AB\) តាមផលធៀប \(\displaystyle \frac{3}{5}\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
ចំណុច \(\displaystyle C\) ចែក \(\displaystyle AB\) ខាងក្នុងតាមផលធៀប \(\displaystyle \dfrac{AC}{CB} = \dfrac{3}{5}\) ។
\[\begin{aligned} AC &= \frac{3}{3+5}\times AB = \frac{3}{8}\times 7 = \frac{21}{8} = 2.625\mathrm{cm} \\ CB &= \frac{5}{8}\times 7 = \frac{35}{8} = 4.375\mathrm{cm} \end{aligned}\]ផ្ទៀងផ្ទាត់ ៖ \(\displaystyle \dfrac{2.625}{4.375} = \dfrac{3}{5}\) ពិត ។ វិធីសង់ ៖ ចែក \(\displaystyle AB\) ជា \(\displaystyle 3 + 5 = 8\) ចំណែកស្មើគ្នា (តាមវិធីក្នុងលំហាត់ទី១) ហើយយក \(\displaystyle C\) បន្ទាប់ពីចំណែកទី \(\displaystyle 3\) ។
- គេឱ្យ \(\displaystyle AB = 9\text{mm}\) ចូរកំណត់ចំណុច \(\displaystyle C\) និង \(\displaystyle D\) ដែលចែកអង្កត់ \(\displaystyle AB\) តាមផលធៀប \(\displaystyle \frac{5}{2}\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
\(\displaystyle AB = 9\mathrm{mm}\) ហើយ \(\displaystyle \dfrac{CA}{CB} = \dfrac{DA}{DB} = \dfrac{5}{2}\) ។
ចំណុច \(\displaystyle C\) ខាងក្នុង \(\displaystyle AB\)
\[\begin{aligned} AC &= \frac{5}{5+2}\times 9 = \frac{45}{7}\approx 6.43\mathrm{mm} \\ CB &= \frac{2}{7}\times 9 = \frac{18}{7}\approx 2.57\mathrm{mm} \end{aligned}\]ចំណុច \(\displaystyle D\) ខាងក្រៅ \(\displaystyle AB\) (ព្រោះ \(\displaystyle DA > DB\) ដូច្នេះ \(\displaystyle D\) នៅខាង \(\displaystyle B\))
\[\begin{aligned} DA &= DB + AB && \text{($B$ នៅចន្លោះ $A$ និង $D$)} \\ \frac{DA}{DB} = \frac{5}{2} &\implies DA = \frac{5}{2}DB \\ \frac{5}{2}DB &= DB + 9 \\ \frac{3}{2}DB &= 9 \\ DB &= 6\mathrm{mm},\quad DA = 15\mathrm{mm} \end{aligned}\] គេមាន \(\displaystyle AB \parallel CD \parallel EF \parallel GH\) តាមរូបខាងស្តាំ ។
- ក. ចូរគណនា \(\displaystyle DF\) និង \(\displaystyle FH\) បើ \(\displaystyle AC = 6\text{cm}\) , \(\displaystyle CE = 12\text{cm}\) , \(\displaystyle EG = 4\text{cm}\) និង \(\displaystyle BD = 9\text{cm}\) ។
- ខ. ចូរគណនា \(\displaystyle BD\) , \(\displaystyle DF\) និង \(\displaystyle FH\) បើ \(\displaystyle AC = 6\text{cm}\) , \(\displaystyle CE = 12\text{cm}\) , \(\displaystyle EG = 4\text{cm}\) និង \(\displaystyle HB = 33\text{cm}\) ។
- គ. ចូរគណនា \(\displaystyle DF\) និង \(\displaystyle CG\) បើ \(\displaystyle AC = 6\text{cm}\) , \(\displaystyle CE = 12\text{cm}\) , \(\displaystyle DB = 8\text{cm}\) និង \(\displaystyle FH = 6\text{cm}\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
ដោយ \(\displaystyle AB \parallel CD \parallel EF \parallel GH\) តាមទ្រឹស្តីបទតាលែស ៖
\[\frac{AC}{BD} = \frac{CE}{DF} = \frac{EG}{FH}\quad\text{(អង្កត់ត្រូវគ្នាសមាមាត្រ)}\]ក. (\(\displaystyle AC = 6\), \(\displaystyle CE = 12\), \(\displaystyle EG = 4\), \(\displaystyle BD = 9\))
\[\begin{aligned} \frac{6}{9} &= \frac{12}{DF} \implies DF = \frac{12\times 9}{6} = 18\mathrm{cm} \\ \frac{6}{9} &= \frac{4}{FH} \implies FH = \frac{4\times 9}{6} = 6\mathrm{cm} \end{aligned}\]ខ. (\(\displaystyle AC = 6\), \(\displaystyle CE = 12\), \(\displaystyle EG = 4\), \(\displaystyle HB = 33\))
\[\begin{aligned} AG &= 6 + 12 + 4 = 22 \\ \frac{BD}{6} &= \frac{DF}{12} = \frac{FH}{4} = \frac{BD + DF + FH}{6 + 12 + 4} = \frac{33}{22} = \frac{3}{2} \\ BD &= 6\times\frac{3}{2} = 9\mathrm{cm} \\ DF &= 12\times\frac{3}{2} = 18\mathrm{cm} \\ FH &= 4\times\frac{3}{2} = 6\mathrm{cm} \end{aligned}\]គ. (\(\displaystyle AC = 6\), \(\displaystyle CE = 12\), \(\displaystyle DB = 8\), \(\displaystyle FH = 6\))
\[\begin{aligned} \frac{AC}{BD} = \frac{CE}{DF} &\implies \frac{6}{8} = \frac{12}{DF} \implies DF = \frac{12\times 8}{6} = 16\mathrm{cm} \\ \frac{AC}{BD} = \frac{EG}{FH} &\implies \frac{6}{8} = \frac{EG}{6} \implies EG = \frac{6\times 6}{8} = 4.5\mathrm{cm} \\ CG &= CE + EG = 12 + 4.5 = 16.5\mathrm{cm} \end{aligned}\]គេឱ្យ \(\displaystyle (AB) \parallel (MN)\) ចូរគណនាប្រវែង \(\displaystyle x\) ក្នុងរូបនីមួយៗខាងក្រោម ។
មើលដំណោះស្រាយ
ដោយ \(\displaystyle MN \parallel BC\) ឬ \(\displaystyle MN \parallel AB\) តាមទ្រឹស្តីបទតាលែស ។
រូបទី១ (\(\displaystyle MN \parallel BC\))
\[\begin{aligned} \frac{AM}{MB} &= \frac{AN}{NC} \\ \frac{9}{16} &= \frac{8}{x} \\ x &= \frac{16\times 8}{9} = \frac{128}{9}\approx 14.2 \end{aligned}\]រូបទី២ (\(\displaystyle MN \parallel BC\))
\[\begin{aligned} \frac{AM}{MB} &= \frac{AN}{NC} \\ \frac{8}{3} &= \frac{x}{4} \\ x &= \frac{8\times 4}{3} = \frac{32}{3}\approx 10.7 \end{aligned}\]រូបទី៣ (\(\displaystyle MN \parallel AB\))
\[\begin{aligned} NC &= BC - BN = 12 - 4 = 8 \\ \frac{CM}{CA} &= \frac{CN}{CB} && \text{(តាលែស ក្នុងត្រីកោណ $CAB$)} \\ \frac{6}{x} &= \frac{8}{12} \\ x &= \frac{6\times 12}{8} = 9 \end{aligned}\]តាមរូបខាងស្តាំគេមាន \(\displaystyle BE \parallel CD\) ។ ចូរគណនាប្រវែង \(\displaystyle ED\) និង \(\displaystyle CD\) ។ រង្វាស់គិតជា \(\displaystyle \text{cm}\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
\(\displaystyle BE \parallel CD\) ក្នុងត្រីកោណ \(\displaystyle ACD\) (\(\displaystyle AB = 8\), \(\displaystyle BC = 2\), \(\displaystyle AE = 4\), \(\displaystyle BE = 12\)) ។
\[\begin{aligned} AC &= AB + BC = 8 + 2 = 10 \\ \frac{AB}{AC} &= \frac{AE}{AD} = \frac{BE}{CD} && \text{(តាលែស)} \\ \frac{8}{10} &= \frac{4}{AD} \implies AD = \frac{4\times 10}{8} = 5 \\ ED &= AD - AE = 5 - 4 = 1\mathrm{cm} \\ \frac{8}{10} &= \frac{12}{CD} \implies CD = \frac{12\times 10}{8} = 15\mathrm{cm} \end{aligned}\]ដូចនេះ \(\displaystyle ED = 1\mathrm{cm}\) និង \(\displaystyle CD = 15\mathrm{cm}\) ។
ចូរគណនា \(\displaystyle a\) និង \(\displaystyle b\) តាមរូបខាងស្តាំនេះ ។ រង្វាស់ជា \(\displaystyle \text{cm}\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
បន្ទាត់ដែលមានប្រវែង \(\displaystyle b\) ស្របនឹងបាត \(\displaystyle 8\) ។
\[\begin{aligned} \frac{6}{6 + 4} &= \frac{a}{a + 2} = \frac{b}{8} && \text{(តាលែស)} \\ \frac{a}{a+2} = \frac{6}{10} &\implies 10a = 6a + 12 \implies a = 3\mathrm{cm} \\ \frac{b}{8} = \frac{6}{10} &\implies b = \frac{6\times 8}{10} = 4.8\mathrm{cm} \end{aligned}\]ដូចនេះ \(\displaystyle a = 3\mathrm{cm}\) និង \(\displaystyle b = 4.8\mathrm{cm}\) ។
គេចង់សង់ជណ្ដើរមួយដែលមាន 13 កាំ កម្ពស់ \(\displaystyle 2.40\text{m}\) និងប្រវែង \(\displaystyle 3.40\text{m}\) ។
- ក. ចូរសង់ត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) កែងត្រង់ \(\displaystyle B\) នៅក្នុងប្លង់ដែលមានមាតត្រដ្ឋាន \(\displaystyle \frac{1}{20}\) ដោយយក \(\displaystyle AB\) ជាជ្រុងឈរ និង \(\displaystyle BC\) ជាជ្រុងដេក ។
- ខ. តើគេត្រូវចែក \(\displaystyle AB\) ជាប៉ុន្មានផ្នែក ដើម្បីកំណត់ទីតាំងកម្ពស់នៃកាំនីមួយៗ ? តើគេត្រូវចែក \(\displaystyle BC\) ជាប៉ុន្មានផ្នែក ដើម្បីកំណត់ទីតាំងមុខឈរនៃកាំនីមួយៗ ?
- គ. ធ្វើវិធីចែក \(\displaystyle AB\) និង \(\displaystyle BC\) ។ ចំណាំ មាតត្រដ្ឋាន \(\displaystyle \frac{1}{20}\) មានន័យថាប្រវែង \(\displaystyle 1\text{cm}\) នៅក្នុងប្លង់ស្មើនឹងប្រវែង \(\displaystyle 20\text{cm}\) នៃរង្វាស់ពិត ។
មើលដំណោះស្រាយ
ក. ប្លង់មានមាត្រដ្ឋាន \(\displaystyle \dfrac{1}{20}\) ដូច្នេះ ៖
\[\begin{aligned} AB &= \frac{2.40\mathrm{m}}{20} = \frac{240\mathrm{cm}}{20} = 12\mathrm{cm} \\ BC &= \frac{3.40\mathrm{m}}{20} = \frac{340\mathrm{cm}}{20} = 17\mathrm{cm} \end{aligned}\]សង់ត្រីកោណ \(\displaystyle ABC\) កែងត្រង់ \(\displaystyle B\) ដែល \(\displaystyle AB = 12\mathrm{cm}\) (ជ្រុងឈរ) និង \(\displaystyle BC = 17\mathrm{cm}\) (ជ្រុងដេក) ។
ខ. ជណ្ដើរមាន \(\displaystyle 13\) កាំ ។ ដូច្នេះត្រូវចែក \(\displaystyle AB\) ជា \(\displaystyle 13\) ផ្នែកស្មើគ្នា ហើយចែក \(\displaystyle BC\) ជា \(\displaystyle 13\) ផ្នែកស្មើគ្នា ។
\[\begin{aligned} \text{កម្ពស់មួយកាំ (ក្នុងប្លង់)} &= \frac{12}{13}\approx 0.92\mathrm{cm} \quad (\text{ពិត } \frac{240}{13}\approx 18.5\mathrm{cm}) \\ \text{មុខឈរមួយកាំ (ក្នុងប្លង់)} &= \frac{17}{13}\approx 1.31\mathrm{cm} \quad (\text{ពិត } \frac{340}{13}\approx 26.2\mathrm{cm}) \end{aligned}\]គ. វិធីចែក \(\displaystyle AB\) ជា \(\displaystyle 13\) ផ្នែកស្មើគ្នា (តាមតាលែស) ៖
- គូសកន្លះបន្ទាត់ \(\displaystyle Bx\) ណាមួយ (មិនស្ថិតលើ \(\displaystyle BA\)) ។
- លើ \(\displaystyle Bx\) ដៅ \(\displaystyle 13\) ចំណែកស្មើគ្នាម្ដងមួយចំណែក (ឧ. ម្ដង \(\displaystyle 1\mathrm{cm}\)) ដល់ចំណុច \(\displaystyle P_{13}\) ។
- ភ្ជាប់ \(\displaystyle P_{13}A\) ។
- តាមចំណុច \(\displaystyle P_1, \dots, P_{12}\) គូសបន្ទាត់ស្របនឹង \(\displaystyle P_{13}A\) កាត់ \(\displaystyle BA\) ។ គេបានចំណុចចែក \(\displaystyle AB\) ជា \(\displaystyle 13\) ផ្នែក ។
ធ្វើដូចគ្នាចំពោះ \(\displaystyle BC\) ដោយភ្ជាប់ \(\displaystyle P_{13}C\) ។
- គេឱ្យកន្លះបន្ទាត់ពីរ \(\displaystyle OX\) និង \(\displaystyle OY\) ។ លើ \(\displaystyle OX\) គេដៅ ចំណុច \(\displaystyle I\) និង \(\displaystyle J\) ដែល \(\displaystyle OI = 2\text{cm}\) និង \(\displaystyle IJ = 3\text{cm}\) ។ លើ \(\displaystyle OY\) ដៅចំណុច \(\displaystyle I'\) , \(\displaystyle J'\) ដែល \(\displaystyle OI' = 3\text{cm}\) និង \(\displaystyle I'J' = 4.5\text{cm}\) ។ តើបន្ទាត់ \(\displaystyle II'\) និង \(\displaystyle JJ'\) ស្របគ្នាឬទេ ?
មើលដំណោះស្រាយ
\[\begin{aligned} \frac{OI}{OI'} &= \frac{2}{3} \\ OJ &= OI + IJ = 2 + 3 = 5\mathrm{cm},\quad OJ' = OI' + I'J' = 3 + 4.5 = 7.5\mathrm{cm} \\ \frac{OJ}{OJ'} &= \frac{5}{7.5} = \frac{2}{3} \end{aligned}\]ដោយ \(\displaystyle \dfrac{OI}{OI'} = \dfrac{OJ}{OJ'}\) តាមទ្រឹស្តីបទច្រាសនៃតាលែស \(\displaystyle II' \parallel JJ'\) ។ ដូចនេះបន្ទាត់ \(\displaystyle II'\) និង \(\displaystyle JJ'\) ស្របគ្នា ។
ក្នុងកីឡាដ្ឋានមួយ ដោយចង់ដឹងថាតើរបារបង្ហូតទង់ជាតិមានកម្ពស់ប៉ុន្មាន ម៉ៃត្រី សុខាបានដើរទៅឈរដូចរូបស្តាំនេះ ដោយឱ្យស្រមោលក្បាលរបស់វាត្រួតលើស្រមោលនៃទង់ ។ វាដឹងថា វាមានកម្ពស់ \(\displaystyle 1.65\text{m}\) ឋិតនៅចម្ងាយ \(\displaystyle 6.50\text{m}\) ពីជើងបង្គោលហើយម្លប់នៃទង់បិតនៅចម្ងាយ \(\displaystyle 10\text{m}\) ពីជើងបង្គោល ។
- ក. ចូរបកស្រាយស្ថានភាពនេះដោយរូបធរណីមាត្រ ។
- ខ. តើរបារទង់មានកម្ពស់ប្រហែលប៉ុន្មានម៉ែត្រពីដី ?
មើលដំណោះស្រាយ
ក. យកបង្គោលជាអង្កត់ឈរ កម្ពស់ \(\displaystyle H\) ហើយ សុខា ជាអង្កត់ឈរកម្ពស់ \(\displaystyle 1.65\mathrm{m}\) ។ ទាំងពីរកាត់ដោយបន្ទាត់ពីកំពូលបង្គោលតាមក្បាលសុខា ទៅចុងស្រមោលលើដី ។ ចម្ងាយពីជើងបង្គោលដល់ចុងស្រមោល \(\displaystyle = 10\mathrm{m}\) ហើយពីសុខាដល់ចុងស្រមោល \(\displaystyle = 10 - 6.50 = 3.50\mathrm{m}\) (តាមរូប) ។ ត្រីកោណកែងពីរនេះដូចគ្នា ។
ខ.
\[\begin{aligned} \frac{H}{10} &= \frac{1.65}{10 - 6.50} && \text{(តាលែស ឬត្រីកោណដូចគ្នា)} \\ \frac{H}{10} &= \frac{1.65}{3.50} \\ H &= \frac{10\times 1.65}{3.50} = \frac{33}{7}\approx 4.71\mathrm{m} \end{aligned}\]ដូចនេះ របារមានកម្ពស់ប្រហែល \(\displaystyle 4.71\mathrm{m}\) ពីដី ។
គេឱ្យចតុកោណ \(\displaystyle ABCD\) មួយ និង \(\displaystyle E\) ជាចំណុចប្រសព្វរវាងអង្កត់ទ្រូងទាំងពីរ ។ តាម \(\displaystyle E\) គូសបន្ទាត់ស្របនឹង \(\displaystyle BC\) ដែលកាត់តាម \(\displaystyle AB\) ត្រង់ \(\displaystyle F\) ។ តាម \(\displaystyle E\) គូសបន្ទាត់ស្របនឹង \(\displaystyle CD\) ដែលកាត់ \(\displaystyle AD\) ត្រង់ \(\displaystyle G\) ។
- ក. សរសេរទ្រឹស្តីបទតាលែសក្នុងត្រីកោណ \(\displaystyle AGE\) និង \(\displaystyle ADC\) រួចក្នុងត្រីកោណ \(\displaystyle AFE\) និង \(\displaystyle ABC\) ។
- ខ. ចូរបង្ហាញថា \(\displaystyle FG \parallel BD\) ។
មើលដំណោះស្រាយ
ក. (\(\displaystyle GE \parallel DC\) និង \(\displaystyle FE \parallel BC\))
\[\begin{aligned} \text{ក្នុងត្រីកោណ } ADC \text{ ដែល } GE \parallel DC &: \quad \frac{AG}{AD} = \frac{AE}{AC} = \frac{GE}{DC} \\ \text{ក្នុងត្រីកោណ } ABC \text{ ដែល } FE \parallel BC &: \quad \frac{AF}{AB} = \frac{AE}{AC} = \frac{FE}{BC} \end{aligned}\]ខ. បង្ហាញថា \(\displaystyle FG \parallel BD\) ។
\[\begin{aligned} \frac{AG}{AD} &= \frac{AE}{AC} && \text{(តាមលទ្ធផលខាងលើ)} \\ \frac{AF}{AB} &= \frac{AE}{AC} \\ \frac{AG}{AD} &= \frac{AF}{AB} \end{aligned}\]ក្នុងត្រីកោណ \(\displaystyle ABD\) មាន \(\displaystyle F \in AB\) និង \(\displaystyle G \in AD\) ដែល \(\displaystyle \dfrac{AF}{AB} = \dfrac{AG}{AD}\) ដូច្នេះតាមទ្រឹស្តីបទច្រាសនៃតាលែស \(\displaystyle FG \parallel BD\) ។
ការវាយតម្លៃសមត្ថភាព (PISA)
វាស់ទទឹងទន្លេ (Measuring a River)
អ្នកវាស់វែងកំណត់បន្ទាត់ពីរស្របគ្នាតាមមាត់ទន្លេ និងសង់រូបតាមទ្រឹស្តីបទតាលែស។ ក្នុងរូប អង្កត់ផ្ដេកត្រូវគ្នាមានប្រវែង \(\displaystyle 3\) m និង \(\displaystyle 6\) m ហើយអង្កត់ឈរត្រូវគ្នាមានប្រវែង \(\displaystyle 4\) m និងទទឹងទន្លេ \(\displaystyle x\)។
សំណួរទី១៖ សរសេរសមាមាត្រដែលប្រើរកទទឹងទន្លេ \(\displaystyle x\)។
ចម្លើយ៖
សំណួរទី២៖ គណនា \(\displaystyle x\)។ ចម្លើយ៖
សំណួរទី៣៖ បើការវាស់ \(\displaystyle 3\) m មានកំហុស \(\displaystyle 0.2\) m តើលទ្ធផលទទឹងទន្លេអាចចាត់ទុកថាពិតប្រាកដទាំងស្រុងដែរឬទេ? ពន្យល់។
ចម្លើយ៖
© ២០២៦ លោកគ្រូ សាន សុខលី · «គណិតវិទ្យាថ្នាក់ទី៩ បែបទំនើប» · រក្សាសិទ្ធិគ្រប់យ៉ាង។ សៀវភៅនេះកំពុងសរសេរ ខ្លឹមសារអាចនឹងកែប្រែ។