1. ទំព័រដើម
  2. ថ្នាក់ទី ១១
  3. មេរៀន
  4. ជំពូកទី ១ · មេរៀនទី ៣
៣
ជំពូកទី ១ : ស្វ៊ីតនិងអនុមានរួមគណិតវិទ្យា · មេរៀនទី ៣

ស្វ៊ីតធរណីមាត្រ

ឧទាហរណ៍ ១២ប្រតិបត្តិ ៤
✓វត្ថុបំណង
  1. កំណត់និយមន័យនិងផលធៀបរួមនៃស្វ៊ីតធរណីមាត្រ
  2. កំណត់តួទី \(\displaystyle n\) នៃស្វ៊ីតធរណីមាត្រ
  3. បង្ហាញផលគុណតួស្មើចម្ងាយពីតួចុង
  4. គណនាផលបូកតួនៃស្វ៊ីតធរណីមាត្រ
  5. គណនាផលបូកតួនៃស្វ៊ីតធរណីមាត្រអនន្តតួ ។

1. និយមន័យស្វ៊ីតធរណីមាត្រ

ឧទាហរណ៍ : គេមានស្វ៊ីត \(\displaystyle 2, 6, 18, 54, 162, \dots\) ។

\[\begin{aligned} a_1 &= 2 \\ a_2 &= 6 = 2 \times 3 = a_1 \times 3 \\ a_3 &= 18 = 6 \times 3 = a_2 \times 3 \\ a_4 &= 54 = 18 \times 3 = a_3 \times 3 \\ a_5 &= 162 = 54 \times 3 = a_4 \times 3 \end{aligned}\]

តួនីមួយៗ (ក្រៅពីតួទី \(\displaystyle 1\)) ស្មើនឹងតួមុនគុណនឹងចំនួនថេរ \(\displaystyle 3\) ។ ស្វ៊ីតនេះហៅថាស្វ៊ីតធរណីមាត្រ ហើយចំនួន \(\displaystyle 3\) ហៅថាផលធៀបរួម ។

និយមន័យ

ស្វ៊ីតធរណីមាត្រ គឺជាស្វ៊ីតនៃចំនួនពិតដែលតួនីមួយៗ (ក្រៅពីតួទី \(\displaystyle 1\)) ស្មើនឹងតួមុនគុណនឹងចំនួនថេរ \(\displaystyle q\) ដែល \(\displaystyle q \ne 0\) ។ ចំនួន \(\displaystyle q\) ហៅថាផលធៀបរួម ។

ជាទូទៅ

ផលធៀបរួម \(\displaystyle q \ne 0\) កំណត់ដោយ

\[q = \frac{a_2}{a_1} = \frac{a_3}{a_2} = \dots = \frac{a_{n+1}}{a_n}\]

2. តួទី n នៃស្វ៊ីតធរណីមាត្រ

ឧទាហរណ៍ : ស្វ៊ីត \(\displaystyle 2, 6, 18, 54, 162, \dots\) មាន \(\displaystyle a_1 = 2\) និង \(\displaystyle q = 3\) ។

\[\begin{aligned} a_2 &= 2 \times 3 \\ a_3 &= 2 \times 3^2 \\ a_4 &= 2 \times 3^3 \\ a_n &= 2 \times 3^{n-1} \end{aligned}\]
ជាទូទៅ

តួទី \(\displaystyle n\) នៃស្វ៊ីតធរណីមាត្រកំណត់ដោយ

\[a_n = a_1 \times q^{n-1}\]
១លំហាត់គំរូ ១

គេមានស្វ៊ីតធរណីមាត្រ \(\displaystyle 6, 12, 24, 48, \dots\) ។

  1. ក. គណនាតួទី \(\displaystyle 14\)
  2. ខ. តើចំនួន \(\displaystyle 384\) ជាតួទីប៉ុន្មាន?
ដំណោះស្រាយ

\(\displaystyle a_1 = 6\) និង \(\displaystyle q = 2\) នាំឱ្យ \(\displaystyle a_n = 6 \times 2^{n-1}\) ។

  1. ក. \(\displaystyle a_{14} = 6 \times 2^{13} = 49152\) ។
  2. ខ. \(\displaystyle 384 = 6 \times 2^{n-1}\) នាំឱ្យ \(\displaystyle 2^{n-1} = 64 = 2^6\) និង \(\displaystyle n = 7\) ។
២លំហាត់គំរូ ២

ប្រជាជនទីក្រុងមួយមាន \(\displaystyle 2\) លាននាក់ក្នុងឆ្នាំ \(\displaystyle 2000\) ហើយកើន \(\displaystyle 4\%\) ក្នុងមួយឆ្នាំ ។ ចំនួនប្រជាជនប្រចាំឆ្នាំបង្កើតជាស្វ៊ីតធរណីមាត្រ ។ ព្យាករចំនួនប្រជាជនក្នុងឆ្នាំ \(\displaystyle 2009\) ។

ដំណោះស្រាយ

\(\displaystyle a_1 = 2\) លាន និង \(\displaystyle q = 1.04\) ។ ឆ្នាំ \(\displaystyle 2009\) ជាតួទី \(\displaystyle 10\) ។

\[a_{10} = 2 \times (1.04)^9 \approx 2.846624 \text{ លាននាក់}\]
✎ប្រតិបត្តិ
  1. គេមានស្វ៊ីតធរណីមាត្រ \(\displaystyle 3, 12, 48, 192, \dots\) ។

    1. ក. គណនាតួទី \(\displaystyle 9\) ។
    2. ខ. តើចំនួន \(\displaystyle 12288\) ជាតួទីប៉ុន្មាន?
  2. គេផ្ញើប្រាក់ \(\displaystyle 100\,000\) រៀល ដោយការប្រាក់សមាស \(\displaystyle 6\%\) ក្នុងមួយឆ្នាំ ។

    1. ក. កំណត់ប្រាក់សរុបនៅចុងបួនឆ្នាំដំបូង និងនៅចុងឆ្នាំទី \(\displaystyle n\) ។
    2. ខ. កំណត់ប្រាក់សរុបនៅចុងឆ្នាំទី \(\displaystyle 21\) ។
មើលចម្លើយ
  1. ក. \(\displaystyle a_9 = 196608\)   ខ. តួទី \(\displaystyle 7\)
  2. ក. \(\displaystyle 106000,\ 112360,\ 119101.6,\ 126247.696\) និង \(\displaystyle a_n = 100000(1.06)^n\)   ខ. \(\displaystyle a_{21} \approx 339956.36\)

3. ផលគុណតួស្មើចម្ងាយពីតួចុង

ចំពោះស្វ៊ីតធរណីមាត្រ \(\displaystyle a_1, a_2, \dots, a_n\) តួដែលនៅស្មើចម្ងាយពីតួចុងមានផលគុណស្មើគ្នា ។

ជាទូទៅ
\[a_1 \times a_n = a_2 \times a_{n-1} = a_3 \times a_{n-2} = \dots\]
•លំហាត់គំរូ

បីចំនួនតគ្នា \(\displaystyle a, b, c\) ជាស្វ៊ីតធរណីមាត្រ ។ បង្ហាញថា \(\displaystyle a^2, b^2, c^2\) ក៏ជាស្វ៊ីតធរណីមាត្រ ។

ដំណោះស្រាយ

\(\displaystyle b^2 = ac\) នាំឱ្យ \(\displaystyle (b^2)^2 = a^2 c^2\) ។ ដូច្នេះ \(\displaystyle a^2, b^2, c^2\) ជាស្វ៊ីតធរណីមាត្រ ។

✎ប្រតិបត្តិ
  1. ក. តើគេត្រូវបន្ថែមចំនួនប៉ុន្មានទៅលើចំនួន \(\displaystyle 3, 24, 94\) ដើម្បីឱ្យបីចំនួននោះជាស្វ៊ីតធរណីមាត្រ?
  2. ខ. រកមធ្យមធរណីមាត្រនៃ \(\displaystyle 4\) និង \(\displaystyle 9\) ។
  3. គ. \(\displaystyle a_3 = 4\) និង \(\displaystyle a_5 = 36\) ។ គណនា \(\displaystyle a_1\) និង \(\displaystyle q\) ។
មើលចម្លើយ
  1. ក. \(\displaystyle x = 6\)
  2. ខ. \(\displaystyle 6\)
  3. គ. \(\displaystyle q = 3,\ a_1 = \dfrac{4}{9}\) ឬ \(\displaystyle q = -3,\ a_1 = \dfrac{4}{9}\)

4. ផលបូក n តួដំបូង

ឧទាហរណ៍ : \(\displaystyle 1 + 2 + 4 + 8 + 16 + 32 + 64\) ។ គុណផលបូកនឹង \(\displaystyle 2\) រួចដកផលបូកដើម នាំឱ្យ \(\displaystyle S = 128 - 1 = 127\) ។

ជាទូទៅ

បើ \(\displaystyle q \ne 1\) ផលបូក \(\displaystyle n\) តួដំបូងគឺ

\[S_n = \frac{a_1(q^n - 1)}{q - 1}\]
១លំហាត់គំរូ ១
  1. ក. ផលបូក \(\displaystyle 7\) តួដំបូងនៃ \(\displaystyle 5 + 10 + 20 + 40 + \dots\)
  2. ខ. ផលបូក \(\displaystyle 2 + 6 + 18 + \dots + 1458\)
ដំណោះស្រាយ
  1. ក. \(\displaystyle S_7 = \dfrac{5(2^7 - 1)}{2 - 1} = 635\) ។
  2. ខ. \(\displaystyle 1458 = 2 \times 3^{n-1}\) នាំឱ្យ \(\displaystyle n = 7\) និង \(\displaystyle S_7 = 2186\) ។
២លំហាត់គំរូ ២

គ្រាប់ស្រូវដាក់លើក្រឡាចត្រង្គ \(\displaystyle 64\) ក្រឡា ៖ ក្រឡាទី \(\displaystyle 1\) មាន \(\displaystyle 1\) គ្រាប់ ហើយក្រឡាបន្ទាប់មានចំនួនគុណនឹង \(\displaystyle 2\) ។ ផលបូកគ្រាប់ស្រូវទាំងអស់គឺ

\[S_{64} = 2^{64} - 1 = 18446744073709551615\]
✎ប្រតិបត្តិ
  1. ស្វ៊ីត \(\displaystyle 6,\ 3,\ 1.5,\ 0.75,\ \dots\)

    1. ក. តួទី \(\displaystyle 7\)
    2. ខ. ផលបូក \(\displaystyle 7\) តួដំបូង
  2. គណនា \(\displaystyle S_n = 7 + 77 + 777 + \dots\) ដែលតួទី \(\displaystyle n\) មានលេខ \(\displaystyle 7\) ចំនួន \(\displaystyle n\) ខ្ទង់ ។
  3. លោក B ដាក់ប្រាក់ \(\displaystyle 100\$\) រៀងរាល់ខែ ដោយការប្រាក់សមាស \(\displaystyle 10\%\) ក្នុងមួយឆ្នាំ ទូទាត់ខែម្តង អស់ \(\displaystyle 60\) ខែ ។ គណនាផលបូក \(\displaystyle A\) ។
  4. ប៉ោលយោលដំបូង \(\displaystyle 18\text{ cm}\) ហើយលើកបន្ទាប់សល់ \(\displaystyle 95\%\) ។

    1. ក. ប្រវែងធ្នូលើកទី \(\displaystyle 10\)
    2. ខ. ផលបូកប្រវែង \(\displaystyle 15\) លើកដំបូង
មើលចម្លើយ
  1. ក. \(\displaystyle \dfrac{3}{32}\)   ខ. \(\displaystyle \dfrac{381}{32}\)
  2. \(\displaystyle S_n = \dfrac{7}{81}(10^{n+1} - 9n - 10)\)
  3. \(\displaystyle A \approx 7808.23\)
  4. ក. \(\displaystyle a_{10} \approx 11.34\text{ cm}\)   ខ. \(\displaystyle S_{15} \approx 193.21\text{ cm}\)

5. ស្វ៊ីតធរណីមាត្រអនន្តតួ

ឧទាហរណ៍ : \(\displaystyle 18 + 1.8 + 0.18 + 0.018 + \dots\) មាន \(\displaystyle q = \dfrac{1}{10}\) ។ ផលបូកខិតជិត \(\displaystyle 20\) កាលណាចំនួនតួកើន ។

ជាទូទៅ

បើ \(\displaystyle |q| < 1\) ផលបូកអនន្តគឺ

\[S_\infty = \frac{a_1}{1 - q}\]

បើ \(\displaystyle |q| \ge 1\) ផលបូកអនន្តមិនកំណត់បានទេ ។

១លំហាត់គំរូ ១

\(\displaystyle 6 + 2 + \dfrac{2}{3} + \dfrac{2}{9} + \dots\)

ដំណោះស្រាយ

\(\displaystyle a_1 = 6\), \(\displaystyle q = \dfrac{1}{3}\) នាំឱ្យ \(\displaystyle S_\infty = \dfrac{6}{1 - \frac{1}{3}} = 9\) ។

២លំហាត់គំរូ ២

សរសេរ \(\displaystyle 4.\overline{57}\) ជាប្រភាគ ។

ដំណោះស្រាយ
\[4.\overline{57} = 4 + \frac{0.57}{0.99} = 4 + \frac{57}{99} = \frac{453}{99} = \frac{151}{33}\]
៣លំហាត់គំរូ ៣

ប៉ោលយោលដំបូង \(\displaystyle 24\text{ dm}\) ហើយប្រវែងធ្នូថយ \(\displaystyle 20\%\) រាល់លើក រហូតដល់ឈប់ ។

ដំណោះស្រាយ

\(\displaystyle q = 0.8\) នាំឱ្យ \(\displaystyle S_\infty = \dfrac{24}{1 - 0.8} = 120\text{ dm}\) ។

✎ប្រតិបត្តិ
  1. ក. ផលបូកអនន្ត \(\displaystyle 16 + 12 + 9 + \dots\)
  2. ខ. សរសេរ \(\displaystyle 0.\overline{235}\) ជាប្រភាគ ។
មើលចម្លើយ
  1. ក. \(\displaystyle S_\infty = 64\)
  2. ខ. \(\displaystyle \dfrac{235}{999}\)

លំហាត់

  1. កំណត់ផលធៀបរួម និងសរសេរបួនតួបន្ទាប់ ។

    1. ក. \(\displaystyle 4, 20, 100, 500, \dots\)
    2. ខ. \(\displaystyle \sqrt{2},\ 2,\ 2\sqrt{2},\ 4, \dots\)
  2. ស្វ៊ីត \(\displaystyle 2, 6, 18, 54, \dots\)

    1. ក. តួទី \(\displaystyle 7\)
    2. ខ. តើ \(\displaystyle 39366\) ជាតួទីប៉ុន្មាន?
    3. គ. ផលបូក \(\displaystyle 15\) តួដំបូង
  3. កំណត់ចំនួនតួ ។

    1. ក. \(\displaystyle 1, 2, 4, 8, \dots, 8192\)
    2. ខ. \(\displaystyle 20, 10, 5, \dfrac{5}{2}, \dots, \dfrac{5}{256}\)
  4. បង្ហាញថាស្វ៊ីតខាងក្រោមជាស្វ៊ីតធរណីមាត្រ ។

    1. ក. \(\displaystyle a_n = 7 \times 3^{n-1}\)
    2. ខ. \(\displaystyle a_{n+1} = \dfrac{1}{8} \times 4^n\)
    1. ក. \(\displaystyle a_3 = 18\), \(\displaystyle a_7 = 1458\) ។ គណនា \(\displaystyle q\) និង \(\displaystyle a_{10}\) ។
    2. ខ. \(\displaystyle a_3 = 20\), \(\displaystyle a_6 = 1280\) ។ គណនា \(\displaystyle q\) និង \(\displaystyle a_1\) ។
    3. គ. \(\displaystyle a_1 = 3\), \(\displaystyle S_3 = 21\) ។ គណនា \(\displaystyle q\) និង \(\displaystyle S_7\) ។
  5. គណនាផលបូក ។

    1. ក. \(\displaystyle 48 + 24 + 12 + \dots + \dfrac{3}{8}\)
    2. ខ. \(\displaystyle \dfrac{1}{3} + 1 + 3 + \dots + 6561\)
    3. គ. \(\displaystyle 9 - 6 + 4 - \dots - \dfrac{128}{243}\)
    4. ឃ. \(\displaystyle 1 - \dfrac{1}{2} + \dfrac{1}{3^2} - \dfrac{1}{2^3} + \dots - \dfrac{1}{2^{2n-1}} + \dfrac{1}{3^{2n}}\)
  6. ផលបូកអនន្តដែល \(\displaystyle a_2 = -9\) និង \(\displaystyle a_5 = \dfrac{1}{3}\) ។
  7. ផលធៀបរួមនៃស្វ៊ីតអនន្តដែល \(\displaystyle a_1 = 5\) និង \(\displaystyle S_\infty = 15\) ។
  8. ផលបូកពីរតួដំបូងស្មើ \(\displaystyle 16\) និង \(\displaystyle S_\infty = 25\) ដោយ \(\displaystyle q > 0\) ។ គណនា \(\displaystyle q\) និង \(\displaystyle a_1\) ។
  9. សរសេរជាប្រភាគ ។

    1. ក. \(\displaystyle 0.\overline{7}\)
    2. ខ. \(\displaystyle 2.\overline{34}\)
    3. គ. \(\displaystyle 0.\overline{452}\)

ចម្លើយលំហាត់

  1. ក. \(\displaystyle q = 5\) និង \(\displaystyle 2500,\ 12500,\ 62500,\ 312500\)   ខ. \(\displaystyle q = \sqrt{2}\) និង \(\displaystyle 4\sqrt{2},\ 8,\ 8\sqrt{2},\ 16\)
  2. ក. \(\displaystyle 1458\)   ខ. តួទី \(\displaystyle 10\)   គ. \(\displaystyle 14348906\)
  3. ក. \(\displaystyle 14\) តួ   ខ. \(\displaystyle 11\) តួ
  4. ក. \(\displaystyle q = 3\)   ខ. \(\displaystyle a_n = \dfrac{1}{8}\times 4^{n-1}\) និង \(\displaystyle q = 4\)
  5. ក. \(\displaystyle q = 3,\ a_{10} = 39366\) ឬ \(\displaystyle q = -3,\ a_{10} = -39366\)   ខ. \(\displaystyle q = 4,\ a_1 = \dfrac{5}{4}\)   គ. \(\displaystyle q = 2,\ S_7 = 381\) ឬ \(\displaystyle q = -3,\ S_7 = 1641\)
  6. ក. \(\displaystyle \dfrac{765}{8}\)   ខ. \(\displaystyle \dfrac{29524}{3}\)   គ. \(\displaystyle \dfrac{1261}{243}\)   ឃ. \(\displaystyle \dfrac{9}{8}\left(1 - 9^{-(n+1)}\right) - \dfrac{2}{3}\left(1 - 4^{-n}\right)\)
  7. \(\displaystyle q = -\dfrac{1}{3}\), \(\displaystyle a_1 = 27\), \(\displaystyle S_\infty = \dfrac{81}{4}\)
  8. \(\displaystyle q = \dfrac{2}{3}\)
  9. \(\displaystyle q = \dfrac{3}{5}\), \(\displaystyle a_1 = 10\)
  10. ក. \(\displaystyle \dfrac{7}{9}\)   ខ. \(\displaystyle \dfrac{232}{99}\)   គ. \(\displaystyle \dfrac{452}{999}\)

ខ្លឹមសារ៖ សៀវភៅពុម្ពគណិតវិទ្យាថ្នាក់ទី១១ របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា · វាយអត្ថបទ គូររូបភាពឡើងវិញ និងរៀបចំលើអនឡាញដោយលោកគ្រូ សាន សុខលី សម្រាប់ការសិក្សាដោយឥតគិតថ្លៃ និងមិនរកប្រាក់ចំណេញ។ មិនមែនជាការបោះពុម្ពផ្លូវការរបស់ក្រសួងទេ។