1. ទំព័រដើម
  2. ថ្នាក់ទី ១១
  3. មេរៀន
  4. ជំពូកទី ១ · មេរៀនទី ៦
៦
ជំពូកទី ១ : ស្វ៊ីតនិងអនុមានរួមគណិតវិទ្យា · មេរៀនទី ៦

វិធានអនុមានរួមគណិតវិទ្យា

ឧទាហរណ៍ ៦ប្រតិបត្តិ ៣
✓វត្ថុបំណង
  1. កំណត់វិធានអនុមានរួមគណិតវិទ្យា
  2. ការប្រើអនុមានរួមគណិតវិទ្យា
  3. ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា ។

1. គោលការណ៍នៃវិធានអនុមានរួមគណិតវិទ្យា

គេសង្កេតឧទាហរណ៍ខ្លះៗនៃផលបូកចំនួនគត់សេស ។

\[\begin{aligned} P(1) &= 1 = 1^2 \\ P(2) &= 1 + 3 = 2^2 \\ P(3) &= 1 + 3 + 5 = 3^2 \end{aligned}\]

គេទាញបាន \(\displaystyle P(n) = 1 + 3 + 5 + \dots + (2n-1) = n^2\) ។ គេត្រូវបញ្ជាក់ថារូបមន្តនេះពិតចំពោះគ្រប់ចំនួនគត់ \(\displaystyle n \ge 1\) ។

  • បើ \(\displaystyle n = 1\) នោះ \(\displaystyle 1 = 1^2\) ដូច្នេះ \(\displaystyle P(1)\) ពិត ។
  • ឧបមាថា \(\displaystyle P(n)\) ពិតចំពោះតម្លៃ \(\displaystyle n\) ណាមួយ គឺ \(\displaystyle 1 + 3 + \dots + (2n-1) = n^2\) ។
  • គេត្រូវបង្ហាញថា \(\displaystyle P(n+1)\) ក៏ពិតដែរ គឺ \(\displaystyle P(n+1) = (n+1)^2\) ។
\[P(n+1) = \underbrace{1 + 3 + \dots + (2n-1)}_{n^2} + \bigl[2(n+1) - 1\bigr] = n^2 + 2n + 1 = (n+1)^2\]

\(\displaystyle P(n+1)\) ពិត ។ ដូច្នេះ \(\displaystyle P(n)\) ពិតចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \in \mathbb{N}\) ។

គោលការណ៍នៃអនុមានរួមគណិតវិទ្យា   \(\displaystyle P(n)\) ជាសំណើដែលទាក់ទងនឹងចំនួនគត់ \(\displaystyle n\) ។ ដើម្បីស្រាយថា \(\displaystyle P(n)\) ពិតចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \in \mathbb{N}\) គេត្រូវ

  1. ផ្ទៀងផ្ទាត់ថា \(\displaystyle P(n)\) ពិតចំពោះ \(\displaystyle n = 1\) (ឬតម្លៃចាប់ផ្ដើម)
  2. ឧបមាថា \(\displaystyle P(n)\) ពិតចំពោះតម្លៃ \(\displaystyle n = k\)
  3. ស្រាយថា \(\displaystyle P(k)\) ពិត នាំឱ្យ \(\displaystyle P(k+1)\) ពិត ។
១លំហាត់គំរូ ១

ស្រាយថា \(\displaystyle 1 \times 2 + 2 \times 3 + \dots + n(n+1) = \dfrac13 n(n+1)(n+2)\) ចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \in \mathbb{N}\) ។

ដំណោះស្រាយ

ចំពោះ \(\displaystyle n = 1\) ៖ អង្គខាងឆ្វេង \(\displaystyle 1 \times 2 = 2\) អង្គខាងស្តាំ \(\displaystyle \dfrac13 \times 1 \times 2 \times 3 = 2\) ។ សមភាពពិត ។

ឧបមាថាពិតចំពោះ \(\displaystyle n = k\) ៖ \(\displaystyle 1 \times 2 + \dots + k(k+1) = \dfrac13 k(k+1)(k+2)\) ។ ថែម \(\displaystyle (k+1)(k+2)\) លើអង្គទាំងពីរ

\[\begin{aligned} 1 \times 2 + \dots + (k+1)(k+2) &= \frac13 k(k+1)(k+2) + (k+1)(k+2) \\ &= (k+1)(k+2)\left(\frac{k}{3} + 1\right) = \frac13 (k+1)(k+2)(k+3) \end{aligned}\]

នោះសមភាពពិតចំពោះ \(\displaystyle n = k+1\) ។ ដូច្នេះពិតចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \in \mathbb{N}\) ។

២លំហាត់គំរូ ២

ចំពោះ \(\displaystyle h > 0\) និង \(\displaystyle n \ge 2\) ស្រាយថា \(\displaystyle (1+h)^n > 1 + nh\) ។

ដំណោះស្រាយ

ចំពោះ \(\displaystyle n = 2\) ៖ \(\displaystyle (1+h)^2 = 1 + 2h + h^2 > 1 + 2h\) ព្រោះ \(\displaystyle h^2 > 0\) ។ ឧបមាថា \(\displaystyle (1+h)^k > 1 + kh\) (\(\displaystyle k \ge 2\)) ។ ដោយ \(\displaystyle 1 + h > 0\) គុណអង្គទាំងពីរ

\[(1+h)^{k+1} > (1+kh)(1+h) = 1 + (k+1)h + kh^2 > 1 + (k+1)h\]

ព្រោះ \(\displaystyle kh^2 > 0\) ។ ដូច្នេះវិសមភាពពិតចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \ge 2\) ។

៣លំហាត់គំរូ ៣

ស្រាយថា \(\displaystyle n^3 + 2n\) ជាពហុគុណនៃ \(\displaystyle 3\) ចំពោះគ្រប់ចំនួនគត់ \(\displaystyle n \ge 0\) ។

ដំណោះស្រាយ

ចំពោះ \(\displaystyle n = 0\) ៖ \(\displaystyle 0\) ជាពហុគុណនៃ \(\displaystyle 3\) ។ ឧបមាថា \(\displaystyle k^3 + 2k = 3q\) (\(\displaystyle q\) ជាចំនួនគត់) ។ គេបាន

\[\begin{aligned} (k+1)^3 + 2(k+1) &= (k^3 + 2k) + 3(k^2 + k + 1) \\ &= 3\bigl(q + k^2 + k + 1\bigr) \end{aligned}\]

ជាពហុគុណនៃ \(\displaystyle 3\) ។ ដូច្នេះពិតចំពោះគ្រប់ចំនួនគត់ \(\displaystyle n \ge 0\) ។

✎ប្រតិបត្តិ
  1. ក. ស្រាយថា \(\displaystyle \left(1 + \dfrac12 + \dfrac13 + \dots + \dfrac1n\right)(1 + 2 + \dots + n) \ge n^2\) ។
  2. ខ. ស្រាយថា \(\displaystyle 2^{n+1} + 3^{2n-1}\) ជាពហុគុណនៃ \(\displaystyle 7\) ចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \in \mathbb{N}\) ។
  3. គ. ស្រាយថា \(\displaystyle 1^2 + 2^2 + \dots + n^2 = \dfrac{n(n+1)(2n+1)}{6}\) ។
មើលចម្លើយ
  1. ក. \(\displaystyle 1 + 2 + \dots + n = \dfrac{n(n+1)}{2}\) ដូច្នេះសមមូលនឹង \(\displaystyle 1 + \dfrac12 + \dots + \dfrac1n \ge \dfrac{2n}{n+1}\) ។ ចំពោះ \(\displaystyle n = 1\) ពិត ។ បើពិតចំពោះ \(\displaystyle n\) នោះ \(\displaystyle \dots + \dfrac{1}{n+1} \ge \dfrac{2n+1}{n+1} \ge \dfrac{2(n+1)}{n+2}\) ព្រោះ \(\displaystyle (2n+1)(n+2) - 2(n+1)^2 = n \ge 0\) ។
  2. ខ. \(\displaystyle n = 1\) ៖ \(\displaystyle 2^2 + 3 = 7\) ។ \(\displaystyle 2^{n+2} + 3^{2n+1} = 2\bigl(2^{n+1} + 3^{2n-1}\bigr) + 7 \cdot 3^{2n-1}\) ។
  3. គ. \(\displaystyle n = 1\) ៖ \(\displaystyle 1 = \dfrac{1 \cdot 2 \cdot 3}{6}\) ។ \(\displaystyle \dfrac{k(k+1)(2k+1)}{6} + (k+1)^2 = \dfrac{(k+1)(k+2)(2k+3)}{6}\) ។

2. ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា

ពេលពន្លាតស្វ័យគុណនៃទ្វេធា គេបានពហុធាមួយ ដែលមិនមែនជាស្វ៊ីតនព្វន្ត ឬធរណីមាត្រ តែមានលំនាំច្បាស់លាស់ ។

ឧទាហរណ៍ 1 :

\[\begin{aligned} (x+y)^0 &= 1 \\ (x+y)^1 &= x + y \\ (x+y)^2 &= x^2 + 2xy + y^2 \\ (x+y)^3 &= x^3 + 3x^2y + 3xy^2 + y^3 \\ (x+y)^4 &= x^4 + 4x^3y + 6x^2y^2 + 4xy^3 + y^4 \\ (x+y)^5 &= x^5 + 5x^4y + 10x^3y^2 + 10x^2y^3 + 5xy^4 + y^5 \end{aligned}\]

គេសង្កេតឃើញថា ៖

  • ពន្លាត \(\displaystyle (x+y)^n\) មាន \(\displaystyle (n+1)\) តួ ។
  • ស្វ័យគុណនៃ \(\displaystyle x\) ចុះម្ដង \(\displaystyle 1\) ហើយស្វ័យគុណនៃ \(\displaystyle y\) កើនម្ដង \(\displaystyle 1\) ពីឆ្វេងទៅស្តាំ ។
  • ផលបូកស្វ័យគុណក្នុងតួនីមួយៗស្មើ \(\displaystyle n\) ។
  • មេគុណដំបូងនិងចុងក្រោយស្មើ \(\displaystyle 1\) ហើយផលបូកមេគុណពីរតួជាប់គ្នាក្នុង \(\displaystyle (x+y)^3\) ជាមេគុណក្នុង \(\displaystyle (x+y)^4\) ។

មេគុណតួទី \(\displaystyle k+1\) ស្មើ \(\displaystyle \dfrac{(\text{មេគុណតួទី }\rule[-0.5em]{0pt}{1.55em} k) \times (\text{ស្វ័យគុណនៃ }\rule[-0.5em]{0pt}{1.55em} x \text{ ក្នុងតួទី }\rule[-0.5em]{0pt}{1.55em} k)}{k}\) ។ ឧទាហរណ៍ \(\displaystyle \dfrac{1 \times 5}{1}, \dfrac{5 \times 4}{2}, \dfrac{10 \times 3}{3}, \dfrac{10 \times 2}{4}, \dfrac{5 \times 1}{5}\) ។

តម្រៀបមេគុណទាំងនេះជារាងត្រីកោណ ហៅថា ត្រីកោណប៉ាស្កាល់ ។ ស្វ៊ីត \(\displaystyle 1, 1, 2, 3, 5, 8, 13, 21, \dots\) ហៅថាស្វ៊ីតហ្វីបូណាចី ។

•លំហាត់គំរូ

ប្រើត្រីកោណប៉ាស្កាល់ពន្លាត \(\displaystyle (x+y)^5\) ។

ដំណោះស្រាយ

ជួរទី \(\displaystyle 5\) ៖ \(\displaystyle 1, 5, 10, 10, 5, 1\) ដូច្នេះ

\[(x+y)^5 = x^5 + 5x^4y + 10x^3y^2 + 10x^2y^3 + 5xy^4 + y^5\]
✎ប្រតិបត្តិ

ប្រើត្រីកោណប៉ាស្កាល់ពន្លាត \(\displaystyle (x+y)^6\) ។

មើលចម្លើយ

\(\displaystyle (x+y)^6 = x^6 + 6x^5y + 15x^4y^2 + 20x^3y^3 + 15x^2y^4 + 6xy^5 + y^6\) ។

ត្រីកោណប៉ាស្កាល់ពិបាកប្រើពេលស្វ័យគុណធំ ។ គេរកមេគុណតួទូទៅ ៖ តួទី \(\displaystyle r+1\) មានមេគុណ

\[\frac{n(n-1)(n-2)\cdots(n-r+1)}{1 \times 2 \times 3 \times \cdots \times r} = \frac{n!}{(n-r)!\,r!} = {}_nC_r = {}_nC_{n-r}\]

\(\displaystyle {}_nC_r\) ហៅថាមេគុណនៃទ្វេធា ។

ទ្រឹស្តីបទទ្វេធា  

\[(x+y)^n = \sum_{r=0}^{n} {}_nC_r\, x^{n-r}y^r = {}_nC_0 x^n + {}_nC_1 x^{n-1}y + \dots + {}_nC_n y^n\]
•លំហាត់គំរូ

ដោយប្រើជួរទី \(\displaystyle 6\) នៃត្រីកោណប៉ាស្កាល់ គណនា \(\displaystyle {}_6C_0, {}_6C_1, \dots, {}_6C_6\) ។

ដំណោះស្រាយ

បូកពីរតួជាប់គ្នានៃជួរទី \(\displaystyle 5\) (\(\displaystyle 1, 5, 10, 10, 5, 1\)) គេបានជួរទី \(\displaystyle 6\) ៖

\[{}_6C_0 = 1,\ {}_6C_1 = 6,\ {}_6C_2 = 15,\ {}_6C_3 = 20,\ {}_6C_4 = 15,\ {}_6C_5 = 6,\ {}_6C_6 = 1\]
✎ប្រតិបត្តិ
  1. ដោយប្រើទ្រឹស្តីបទទ្វេធា ពន្លាតកន្សោមខាងក្រោម ៖

    1. ក. \(\displaystyle (1 + 3x)^4\)
    2. ខ. \(\displaystyle (2x - y)^5\)
    3. គ. \(\displaystyle \left(a + \dfrac{1}{a^2}\right)^6\)
    4. ឃ. \(\displaystyle (1 + x)^n\)
  2. កំណត់តួទី \(\displaystyle 4\) នៃពន្លាត \(\displaystyle (x+y)^{13}\) ។
មើលចម្លើយ
  1. ក. \(\displaystyle 1 + 12x + 54x^2 + 108x^3 + 81x^4\)
  2. ខ. \(\displaystyle 32x^5 - 80x^4y + 80x^3y^2 - 40x^2y^3 + 10xy^4 - y^5\)
  3. គ. \(\displaystyle a^6 + 6a^3 + 15 + \dfrac{20}{a^3} + \dfrac{15}{a^6} + \dfrac{6}{a^9} + \dfrac{1}{a^{12}}\)
  4. ឃ. \(\displaystyle 1 + {}_nC_1 x + {}_nC_2 x^2 + \dots + {}_nC_n x^n\)
  5. \(\displaystyle {}_{13}C_3\, x^{10}y^3 = 286\,x^{10}y^3\)

លំហាត់

  1. ស្រាយថាចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \ge 1\) ៖ \(\displaystyle 1^2 + 2^2 + \dots + n^2 = \dfrac{n(n+1)(2n+1)}{6}\) ដោយប្រើវិធានអនុមានរួមគណិតវិទ្យា ។
  2. បង្ហាញថាចំពោះគ្រប់ចំនួនគត់ \(\displaystyle n \ge 0\)

    1. ក. \(\displaystyle 4^n + 2\) ចែកដាច់នឹង \(\displaystyle 3\)
    2. ខ. \(\displaystyle 3^{n+3} - 4^{4n+2}\) ចែកដាច់នឹង \(\displaystyle 11\)
  3. ស្វ៊ីត \(\displaystyle (a_n)\) (\(\displaystyle n \ge 0\)) កំណត់ដោយ \(\displaystyle a_{n+1} = \sqrt{a_n + 2}\) និង \(\displaystyle a_0 = 0\) ។ បង្ហាញតាមអនុមានរួមថា

    1. ក. \(\displaystyle a_n \le 2\) ចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \ge 0\)
    2. ខ. \(\displaystyle a_n \le a_{n+1}\) ចំពោះគ្រប់ \(\displaystyle n \ge 0\)
  4. បង្ហាញតាមអនុមានរួមថា ចំពោះគ្រប់ចំនួនគត់ធម្មជាតិ \(\displaystyle n\) និងចំនួនពិត \(\displaystyle x \ge 0\) ៖ \(\displaystyle (1+x)^n \ge 1 + nx + \dfrac{n(n-1)}{2}x^2\) ។
  5. ដោយប្រើទ្រឹស្តីបទទ្វេធា ពន្លាតកន្សោម ៖ ក. \(\displaystyle (3x-1)^4\)   ខ. \(\displaystyle (2x+y)^6\)   គ. \(\displaystyle (a+b)^6\) ។
  6. សរសេរពន្លាតដោយប្រើ \(\displaystyle \sum\) ៖ ក. \(\displaystyle (x-y)^5\)   ខ. \(\displaystyle (2x+y)^6\)   គ. \(\displaystyle (a+b)^{12}\) ។

ចម្លើយលំហាត់

  1. \(\displaystyle n = 1\) ៖ \(\displaystyle 1 = \dfrac{1 \cdot 2 \cdot 3}{6}\) ។ \(\displaystyle \dfrac{k(k+1)(2k+1)}{6} + (k+1)^2 = \dfrac{(k+1)(k+2)(2k+3)}{6}\)
  2. ក. \(\displaystyle 4^{k+1} + 2 = 4(4^k + 2) - 6\)   ខ. \(\displaystyle 3^{k+4} - 4^{4k+6} = 3\bigl(3^{k+3} - 4^{4k+2}\bigr) - 253 \cdot 4^{4k+2}\) ហើយ \(\displaystyle 253 = 11 \times 23\)
  3. ក. \(\displaystyle a_k \le 2 \Rightarrow a_{k+1} = \sqrt{a_k + 2} \le 2\)   ខ. \(\displaystyle a_0 = 0 \le \sqrt{2} = a_1\) ហើយ \(\displaystyle a_k \le a_{k+1} \Rightarrow \sqrt{a_k+2} \le \sqrt{a_{k+1}+2}\)
  4. \(\displaystyle (1+x)^{k+1} \ge (1+x)\bigl(1 + kx + \tfrac{k(k-1)}{2}x^2\bigr) = 1 + (k+1)x + \tfrac{k(k+1)}{2}x^2 + \tfrac{k(k-1)}{2}x^3\)
  5. ក. \(\displaystyle 81x^4 - 108x^3 + 54x^2 - 12x + 1\)   ខ. \(\displaystyle 64x^6 + 192x^5y + 240x^4y^2 + 160x^3y^3 + 60x^2y^4 + 12xy^5 + y^6\)   គ. \(\displaystyle a^6 + 6a^5b + 15a^4b^2 + 20a^3b^3 + 15a^2b^4 + 6ab^5 + b^6\)
  6. ក. \(\displaystyle \sum_{r=0}^{5} {}_5C_r\,x^{5-r}(-y)^r\)   ខ. \(\displaystyle \sum_{r=0}^{6} {}_6C_r\,(2x)^{6-r}y^r\)   គ. \(\displaystyle \sum_{r=0}^{12} {}_{12}C_r\,a^{12-r}b^r\)

ខ្លឹមសារ៖ សៀវភៅពុម្ពគណិតវិទ្យាថ្នាក់ទី១១ របស់ក្រសួងអប់រំ យុវជន និងកីឡា · វាយអត្ថបទ គូររូបភាពឡើងវិញ និងរៀបចំលើអនឡាញដោយលោកគ្រូ សាន សុខលី សម្រាប់ការសិក្សាដោយឥតគិតថ្លៃ និងមិនរកប្រាក់ចំណេញ។ មិនមែនជាការបោះពុម្ពផ្លូវការរបស់ក្រសួងទេ។